eSamhita: A Scholarly Digital Initiative of Ayurveda360
Table of Contents
Devanagari Version
वाहटापरनामा वृद्धवाग्भटप्रणीतः
अष्टाङ्गसङ्ग्रहः
इन्दोः शशिलेखाख्यव्याख्यया संवलितः
सूत्रस्थानम् - ८. अन्नरक्षाविधिः
Only Moolashloka
अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
अन्नस्य च पानस्य च स्वरूपमुक्तम्| एवं विज्ञातस्वरूपं पथ्यमप्यन्नजातं पानं च विषाद्युपहतं रोगाय मरणाय वा सम्पद्यते| अतस्तद्रक्षणायाध्यायारम्भः|| १||
ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति|
ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति|
स्त्रियश्च तत्प्रणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन||२||
तेन चान्नपानरक्षणेनान्यस्य न तथा प्रयोजनं, यथा भूभृतः| बह्वपायत्वात्, बहूपजीव्यत्वाच्च| तस्माद्राजा कुलीनत्वादियुक्तं प्राणाचार्यं भिषजं परिगृह्णीत स्वीकुर्यात्| कुत आह-ईश्वराणामित्यादि| सर्वेषामेवेश्वराणां प्रभविष्णूनां वसुमतां धनिनां च विशेषेण भूभृतां राज्ञां न तावन्ति मित्राणि भवन्ति यावन्तोऽमित्राः| तत इति| यतोऽमित्रा भूयांसो भवन्त्यतस्तत्प्रयोगादमित्रप्रयोगात्समासन्नवर्तिनः परिचारका अन्नपानशयनादिषु विषं प्रयच्छन्ति| स्त्रियश्चान्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति राज्ञः| किम्भूताः? तत्प्रणिधिप्रयुक्ता अमित्रचारचोदिताः| कथं ददति? सौभाग्यलोभेन| प्रायेण भूभृद्योषिद्भ्यस्तच्छत्रुचाराः पाषण्डादिच्छद्मनैवं ब्रुवन्ति, यथाऽनेनौषधेन भर्त्रेऽन्नपानादिषु दत्तेन सौभाग्यं भवतीति|
तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकमार्यमार्यपरिग्रहं
दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहंकृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्नायमायुर्वेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्||३||
किम्भूतं प्राणाचार्यमाह- कुलीनं उत्कृष्टे कुले जातम्| स्निग्धं राज्ञः| आप्तमविसंवादिवचनम्| आस्तिकमदृष्टमस्तीति मानिनम्| दक्षं चतुरम्| दक्षिणं राज्ञोऽन्येषां च मैत्रीपरम्| निभृतं राजकर्येषु निश्चलम्| अनुद्धतं नम्रम्| अनलसमुत्थानशीलम्| अव्यसनिनं अदुःखाभिभूतम्| अनहङ्कृतमनुत्सिक्तम्| अकोपनसाहसिकौ प्रसिद्धौ| वाक्यार्थावबोधे वाक्यतात्पर्याधिगमे च कुशलम्| तथा निष्णातं कुशलं वाक्यपाठावबोधधारणाप्रयोगैरष्टाङ्गायुर्वेदे| यथाम्नायमागमानतिक्रमेण| सुष्ठु विहितौ निष्पादितौ योगक्षेमौ येन तथा| सन्निहिता नित्यनिकटस्था अगदा विषूचिकादिप्रशमनादयो योगा यस्य| सात्म्यज्ञं सर्वस्य देशादिना सात्म्यं जानातीति|| ३||
तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिष्यः, पितरमिव पुत्रः पूजयेत्|
प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत|
न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्||४||
तं च प्राणाचार्यं राजा अर्थेन, मानेन सत्कारेण च पूजयेत् यथाकालम्| यथा गुरुं शिष्यः पूजयति, पितरं च यथा पुत्र इति| प्रतिकूलं द्विष्टमपि तस्य प्राणाचार्यस्य वचनं साम्प्रतं युक्तमिति मन्येत| यस्मान्न हि सुशीलोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः अङ्कुशरहितो जनस्य श्लाघनीयो भवति| तस्माद्राजा प्राणाचार्यायत्तमाहारविहाराभ्यामात्मानं कुर्यात्| तत्प्रतिषिद्ध आहारो विहारश्च न विधेयः, तदङ्गीकृतश्च विधेय इत्यर्थः| भद्र इति जात्युत्कृष्टो हस्ती तच्छास्त्रेषु प्रसिद्धलक्षणः|| ४||
उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति||५||
एतेन किं प्रयोजनमित्याह-उपात्तमदृष्टादागतमपि जीवितं सापायमुपायबलेन स्वयमनायासेनैव शरीरमधितिष्ठति| एष च महानुपायो यद्वैद्यपरायत्तता|| ५||
अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः|
सन्ति चाशुकारिणः शूलसंन्यासादयः|
प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः|
ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्|
तथाहि सर्वोपकरणेषु नृपति शरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति||६||
अपि च न केवलमन्तरोक्तेन प्रकारेण प्राणाचार्यं परिगृह्णीत राजा यावद्राजगृहनिकटे भिषजः प्राणाचार्यस्य निवेशनं वेश्म कारयेत्| यतो नरपतयो बहुपरिग्रहाः प्रभूतपरिवाराः| शूलादयश्च व्याधय आशुकारिणः स्वमर्थं मरणमाशु शीघ्रं कुर्वन्तीत्याशुकारिणः| सर्वे च रोगिणः प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाः, विशेषेण राजानः| किं ते विशेषेणेत्याह-ते हि स्वातन्त्र्यात् प्रमादं कुर्वन्ति| रोगौषधादिदुःखं सोढुं न शक्नुवन्ति| तथा स्वयं स्वभावेनैवापथ्याभिलाषिणः| तेभ्यश्च प्रायेण निकटवर्तिनो हितं प्रियं च वदन्तीति| तस्माद्राजगृहनिकटवर्त्ती भिषक् सर्वेषु राजशरीरोपकरणेषु प्रत्यक्षवृत्तिर्भवति| येवं चान्नपानादिकमुपकरणं रक्षितुं शक्नोतीति|| ६||
स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्||७||
तत्रान्नं प्राधान्यात् प्रथममुच्यते| स च भिषक् राज्ञः पुरतः स्थितो राजानमन्नं भोजयेत्| किम्भूतमन्नं? सम्यक्साध्वीभिः स्रवणबाष्पोद्गमनादिक्रियाभिः सम्पन्नम्, सुपरीक्षितं वक्ष्यमाणेन विधिना, प्रथमं चाग्निमक्षिकादिभ्यो दत्तं, तथा सविषं निर्विषमिति परिज्ञानं भवति, शिखिना मयूरेण दृष्टं, प्रोक्षणैः सुपर्णमन्त्रोदकादिभिः प्रोक्षितं सिक्तम्| तथा हि सविषमपि निर्विषीभवति| किम्भूतं राजानं हस्ते बद्धान्यौषधानि रत्नानि च येन तम्|| ७||
भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्||८||
अस्य च राज्ञो भुञ्जानस्य चागदप्रलिप्तान् दुन्दुभीन् भेरीर्वादयेत्|| ८||
तत्र सविषमन्नम् स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते,यथास्वं वर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति||९||
सुपरीक्षितमित्युक्तं सा च परीक्ष्योच्यते-सविषमन्नमित्यादि| सविषमन्नं स्राव्यमाणं स्रावयितुमशक्यं भवति| चिरेण च पाकं याति| पक्वमात्रमेव पर्युषितमिव गताहोरात्रमिवोष्मरहितं स्तब्धं कठिनं च सम्पद्यते| यथास्वं यथात्मीयैर्वर्णादिभिर्नश्यति| क्लेदं च याति| चन्द्रकैश्च नानाविधैर्मण्डलैः समन्ताच्चितं भवति||९||
व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति क्वाथः|
ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुधप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेष फेनमाला||१०||
व्यञ्जनानां रसादीनां सविषाणां क्वाथः पच्यमानस्योर्ध्वं प्रवृत्तः फेनो मलिनो भवति| अत्र च व्यञ्जनेषु च्छायानां मुखादिप्रतिबिम्बानां स्वप्रमाणवर्णादिना हीनानामतिरिक्तानां विकृतानां विलक्षणानामेव वा दर्शनमथवा च्छायानामदर्शनमेव| अन्ये तु छायाशब्देन कान्तिं वदन्ति| तेषु च व्यञ्जनेष्वधिकानां बाष्पादीनां सम्भवः| फेनपटलं फेनसमूहः| सीमन्तो विच्छेदः| ऊर्ध्वमुपरि विविधा राजयो रेखाः| तन्तुबुद्बुधे प्रसिद्धे| तत्र लवणोल्बणेषु उत्कटलवणद्रव्येषु व्यञ्जनेषु सविषेषु फेनमाला|| १०||
रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च||११||
मांसरसे नीला राजिः| सुबोधमेतत्| शेषस्य द्रवौषधस्य क्वाथादेः कपिला|| ११||
फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः||१२||
द्रव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वम्||१३||
आर्द्राणां द्रव्याणां मूलकबिसादीनां सविषाणां म्लानत्वमुत्पक्वत्वं च| उत्पक्वमिव पक्वानामिव मार्दवादि| शुष्काणां शुण्ठीहरिद्रादीनां श्यावत्वं वैवर्ण्यं वा| श्यावो नीललोहितः|
माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वम्||१४||
आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च||१५||
आस्तरणप्रावरणानां श्यामानि मलिनानि मण्डलानि तन्त्वादिशातनं च|| १५||
लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च||१६||
लोहानां मणिमयानां पङ्केन मलेन चोपदेहः, स्नेहादिनाशश्च|
विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात्सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते, यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण|
तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते|
स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति, नैव वा|
विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, ओष्ठौ परिलेढ्कि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते||१७||
विषं ददातीति विषदः| स स्वमात्मीयं दोषमाशङ्क्य त्रासादिभिर्युक्तो भवति| एतान्येव विषदातृलक्षणानि| तीव्रः शीघ्रोत्पत्तिविनाशो भयवेगत्रासः, भीतः सभयः| वेपथुः कम्पः| शुष्कश्याववक्त्रः शुष्कास्यः, श्यावमुखः| समन्तात्सर्वदिक्षु सोद्वेगं कृत्वा विलक्षोऽस्पष्टदृष्टिर्वीक्षते| यत्र यस्मिन् द्रव्ये तेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण वीक्षत इति सम्बन्धः| तथा तस्योत्तरीयपटः स्कन्धादितः स्रंसते पतति तथा स्तम्भादिभिरात्मनोऽन्तर्धानं करोति| कुड्यं भित्तिः| अस्थानेऽप्रसङ्गे हसति| पृष्टः सत्रसम्बन्धमनन्वितपदार्थमुत्तरं ददाति| नैव वोत्तरं ददातीति सम्बन्धः| विवक्षुर्मुह्यति? यत्किञ्चिद्वक्तुमिच्छति न तत् स्मरतीत्यर्थः, ग्रीवामालभते शिरोधरां स्पृशतीति| सर्वं च कर्तव्यं विपरीतमाचरति| स्वभूमावुचिते स्थाने नावतिष्ठते|| १७||
नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्वाः समाचरन्त्येवम्|
तस्मादग्न्यादिष्वपि परीक्षेत||१८||
एवं च सविषमन्नमग्न्यादिष्वपि परीक्षेत| यतो नैतावता विषदलक्षणेनैव निश्चयेन सविषमन्नं परिज्ञायते| यस्मादनवस्थितसत्वा अधीरप्रकृतयो नृपपरिचारका नृपाज्ञात्वरिता अपराधान्तराद्वाप्येवंलक्षणयुक्ता भवन्ति| विषदानापराधादन्योऽपराधोऽपराधान्तरम्|| १८||
वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते||१९||
वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो भवति-मुसलाकृतिर्ज्वलति| रूक्षं निःस्नेहं मन्दं मृदुवेगमर्चिर्ज्वाला भवति|| १९||
कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति||२०||
तत्र धूमश्चास्य सविषान्नस्य प्रसेकरोमहर्षादीञ्जनयति|| २०||
तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्|
धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्||२१||
तत्र विषान्नधूमजेषु प्रसेकादिषु नलदादिभिः समभागैर्माक्षिकद्रुतैर्नस्यं चाञ्जनं च कुर्यात्| नलदं मांसी| धूमं वा अपामार्गादिकृतं पिबेत्| सुमनःक्षारकं सुमनसां मुकुलकम्| अपामार्गादिद्राक्षान्तं समभागम्| घ्रूतगुडौ पिण्डीकरणाय| हेतुसादृस्यादेवकारप्रयोगः|| २१||
स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्|
अतो वयोभिः परीक्षेत|
तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति|
मक्षिकाः सविषान्ने ननिलीयन्ते|
निलीनाश्च व्यापद्यन्ते|
दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते|
कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति|
हंसस्यगतिः स्खलति|
कूजति भृङ्गराजः|
माद्यति क्रौञ्चः|
विरौति कृकवाकुः|
विक्रोशति शुकः शारिका च|
छर्दयति चामीकरः|
अन्यतो याति कारण्डवः|
म्ऱ्रियते जीवज्जीवको ग्लायति वा हृष्टरोमा भवति नकुलः|
शकृद्विसर्जति वानरः|
रोदिति पृषतः|
हृष्यति मयूरः|
दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति||२२||
वयोभिः पक्षिभिरपि परीक्षेत| यतः कदाचिन्निर्विषमप्यन्नं स्नेहलवणादिकं प्राप्याग्निरित्थमेव भवति| अन्यत्सुबोधम्| मक्षिकाः सविषेऽन्ने न निलीयन्ते नावतरन्ति| निलीना आपतिता आपन्नाश्च व्यापद्यन्ते म्रियन्ते| कृकवाकुः कुक्कुटो विरौत्यधिकं शब्दं करोति इत्यर्थः| शुकशारिके विक्रोशतः| उच्चैर्दीर्घशब्दो विक्रोशनम्| दृष्ट एव सविषेऽन्ने जीवञ्जीवको मरणं ग्लानिं वा प्राप्नोति| नकुलस्य च रोमहर्षः| वानरस्य पुरीषोत्सर्गः| पृषतस्य रोदनम्| मयूरस्य हर्षः| अस्य च मयूरस्य दर्शनात्तत्कालमेव विषं मन्दशक्तितां प्राप्नोति|| २२||
विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति|
तद्बाष्पेणापि धूमवन्मूर्च्छादयः|
तेषां तद्वदेव साधनम्||२३||
अतिपीतधूमवत्सविषान्नबाष्पाद् व्याधयो भवन्ति| धूमविधौ चोक्तं मूर्च्छारक्तपित्तार्दितानीति| तद्वच्च साधनं चिकित्सितं घृतपाननस्यादिकं धूमविधावेव वक्ष्यमाणलक्षणम्|| २३||
हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति|
तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः||२४||
विषान्नं स्पृष्टं विषमिव स्पृष्टं दाहादीन् करोति| स्वापः अचेतनत्वम्| तत्र विषस्पर्शजेषु दाहादिषु श्यामादिभिः समभागैर्जलपिष्टैः स्पृष्टाङ्गलेपः| श्यामा गन्धप्रियङ्गुः| इन्द्रगोपो भास्वरः क्रिमिविशेषः| सोमो ब्राह्मी|| २४||
अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च|
तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म||२५||
सविषमन्नमभ्यवह्रियमाणस्य स्थितमोष्ठचिमिचिमायनादीन् करोति| लवणरसापरिज्ञानं लवणरसो जिह्वां न चेतयत इत्यर्थः| तत्र धूमोक्तं कर्म| विषान्ने धूमोक्तं नलदकुष्ठादिभिर्नस्यादिकं दन्तकाष्ठोक्तं सविषे दन्तकाष्ठे वक्ष्यमाणम्|| २५||
आमाशयगतं स्वेदमदमूर्च्छाच्छर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति||२६||
तच्च विषान्नमामाशयप्राप्तं स्वेदादीन् करोति| दृष्टेर्हृदयस्य च रोधः स्तम्भः| बिन्दुभिर्नानावर्णैरङ्गानामाचयः समन्ताच्चयनम्|| २६||
तत्र मदनफलालाबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा|
ततः स्निग्धशरीरं विरेचयेत्||२७||
तत्र मदनफलादिभिर्दधिसंयुक्तैर्वमनं दद्यात्| अलाबु कटुकालाबुफलम्| बिम्ब्यास्तुण्डिकेर्याः फलम्| कोशातक्या जालिन्याः फलम्| निष्पावाम्बुभिर्वा केवलैर्वमनम्|
निष्पावः शिम्बिधान्यविशेषः| ततः कृते वमने पश्चात् स्निग्धशरीरं विरेचयेत्| तदासुत्य संस्रुतं जलम्|| २७||
त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेव जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्|
तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां यवागूं पाययेत्|
परिणतायां च तस्यां त्रिकटुकसिद्धेन मुद्गयूषेण किञ्चिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्|
मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्||२८||
ततः कृते वमने पश्चात् स्निग्धशरीरं विरेचयेत्| विरेचनार्थं च त्रिफलादिचूर्णं समाक्षिकं यथाप्रकृति च सिंहादिनामान्यतमस्यान्तर्जठरसम्भवेन पित्तेन मृगोर्वारोर्गवाक्ष्या रसेन वा पानोपयोगेन संयुक्तं पाययेत्| अयं च योगो जीवनो नामागदः परं सर्वविषाणामौषधम्|
तस्मिंश्च जीर्णे श्यामातिविषासिद्धेन क्षीरेण घृतेन वोपस्तम्भितां स्वल्पेन युक्तां यवागूं पाययेत्| श्यामा गन्धप्रियङ्गुः| अन्यत्सुबोधम्|| २८||
पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति||२९||
पक्वाशयगतं तृडादीन् करोति|| २९||
तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं, समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्||३०||
तत्र नीलिनीफलसंयुक्तं सर्पिर्विरेचनम्| दूषीविषचिकित्सायां वक्ष्यमाणं (उ०अ०-४०) दूषीविषारिनामानमगदं समाक्षिकं दध्ना पाययेत्|| ३०||
दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वौष्ठमांसशो
फश्च||३१||
दन्तप्रयुक्ते विषे कूर्च्चकस्य सदनं दन्तविषौषधिगन्धश्च दन्तकाष्ठे रूक्षता च जिह्वादीनां शोफः|| ३१||
तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात् दाडिमकरमर्दभव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्||३२||
तत्र शस्त्रेण प्रच्छानं दन्तमांसादिषु कृत्वा धातकीपुष्पादीनां चूर्णेन समाक्षिकेण प्रतिसारणं सश्लेष्मत्यागं मुखे औषधस्य धारणं कुर्यात्|
केवलेन वा सप्तच्छदकल्केन प्रतिसारणं कुर्यात्| कल्को द्रवमिश्रचूर्णः| तथा दाडिमादीनां रसेन माक्षिक-युक्तेन गण्डूषः| करमर्दं कराम्लम्| आम्रातकं पीतनकम्|| ३२||
अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः||३३||
अनेनैव प्रकारेण जिह्वानिर्लेखनादयो व्याख्याताः| तेनैतदुक्तं भवति-जिह्वानिर्लेखनादिषु प्रयुक्ते विषे दन्तकाष्ठवल्लक्षणं तद्वदेव चिकित्सा| वक्त्रसंयोगात्साम्यमेतेषु विषस्य| केवलं ताम्बूलादि मुखे कार्यम्|| ३३||
अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रूपदेहराग वेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यञ्च||३४||
अञ्जनप्रयुक्ते विषे अश्रूपदेहादयो भवन्ति| उपदेहो दूषिका| दृष्टिविभ्रमो दर्शनभ्रान्तिरसत्यदर्शनम्|| ३४||
तत्र सर्पिष्पानं योज्यं श्रृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्|
ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्|
कपित्थमेषश्रृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्|
तच्च स्रोतोऽञ्जन सुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्||३५||
तत्र घृतपानं चिकित्सा| पिप्पलीश्च पयसा क्षीरेण श्रृतेन सप्तवारान् परिशोष्य परिशोष्य भावयेत्| ततस्तासां कल्केन पक्वं सर्पिर्नेत्रे तर्पणं कार्यम्| कपित्थादीनां पुष्पैः पिष्टैर्वरणाच्च रसेन पीडितेनाञ्जनं कार्यम्|
मेषश्रृङ्गी अजश्रृङ्गी| बृहत्यादेश्चूर्णं सप्तकृत्वो माक्षिकेण भावयेत्| तेन चूर्णेन स्तोकेन सौवीरेणाञ्जनेन सुवर्णचूर्णेन च युक्तमञ्जनं देयम्|| ३५||
नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्कफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च||३६||
नस्यधूमयोः प्रयुक्ते विषे शिरोरुगादि|| ३६||
तत्राऽतिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्||३७||
तत्राऽतिविषाकल्केन क्षीरेण च सिद्धं घृतमुभयत्रापि नस्ये पाने च देयम्| श्वेता गिरिकर्णिका|| ३७||
अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदारणानि||३८||
अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहादयः| दरणमङ्गस्य खण्डशो गमनम्|
तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्|
एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्|
गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानिशेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः||३९||
तत्र शीतोदकपरिषिक्तस्य सतश्चन्दनादिभिरनुलेपनम्| वेणुपत्रिका हिङ्गुपत्रिका| अमृता गुडुची| सोमवल्ली ब्राह्मी| श्वेता कटभी| कालेयकं चन्दनम्| एतान्येव च चन्दनादीनि कपित्थरसेन गोमूत्रेण च संयुक्तानि पेयानि| गिरिकर्णिकादीनि मृगोर्वारुमूलान्तानि शेलुक्वाथे पिष्टानि प्रलेपार्थे योज्यानि| श्वेतमूलं पुनर्नवा| सर्पसुगन्धा नागदमनी| मृगोर्वारुर्गवाक्षी| शेलुः श्लेष्मातकः|| ३९||
अनेनोद्वर्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्याऽऽस्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः||४०||
अनेनाभ्यङ्गविषप्रयोगेणोद्वर्तनादिविषप्रयोगा व्याख्याताः| तेनैतदुक्तं भवति- इहाभ्यङ्गेन स्पर्शप्रयोगो विषस्यैवमुद्वर्तनादिभ्योऽपि| अतस्तदेव लक्षणं, सैव चिकित्सा| पादुके काष्ठकृते| उपानहौ चर्मकृते| यानं रथादि| एतदेव निर्धारयति||४०||
विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीख़दिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः||४१||
आभरणप्रयुक्ते विषविकारे विशेषेणाश्वगन्धादिकल्कैर्मिश्रितैर्गोपित्तसंयुक्तैर्लेपः| किणिही गिरिकर्णिका|| ४१||
पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः||४२||
पादपीठकृते विकारे श्लेष्मातकादिकल्को माक्षिकयुक्तः प्रलेपः| सर्पसुगन्धा नागदमनी|| ४२||
छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः||४३||
छत्रप्रयुक्ते स्फोटोद्भवः|| ४३||
तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः||४४||
तत्र मधुकादिभिर्मिश्रितैर्गोपित्तसंयुक्तैः प्रलेपः सर्वगात्रेषु|
अनेन चामरव्यजने व्याख्याते||४५||
अनेन छत्रविशेषेण चामरबालव्यजनविषे अपि व्याख्याते| तेनैतदुक्तं भवति-उपयोगसामान्यादेतयोश्छत्रेण सदृशलक्षणत्वम्| सैव चिकित्सा| व्यजनं तालवृन्तम्|| ४५||
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च||४६||
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरसि वेदनादिजन्म|| ४६||
तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्णघृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः|
गोमयमालती मूषिककर्ण्यन्यतमरसो वाऽऽगारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः||४७||
तत्र श्यामादीनां चूर्णेन घृतर्क्षपित्ताभ्यां मिश्रितेन सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः| श्यामा प्रियङ्गुः| पालिन्दी त्रिवृता| गोमयादीनामन्यतमस्यैकस्य पीडितो रसः प्रलेपः| श्लेष्मातकत्वगादीनि मिश्रितान्यजाक्षीरेणालोडितानि परिषेकः शिरसि|| ४७||
अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः||४८||
अनेन शिरोऽभ्यङ्गविषेण शिरःस्नानोदकादिविषाणि व्याख्यातानि उपयोगसादृश्याल्लक्षणचिकित्सितयोरपि सादृश्यम्| कङ्कतं काष्ठादिमयं बहुदन्तं केशसंयमनम्| उष्णीषः केशबन्धपट्टकः|
कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च||४९||
कर्णपूरणद्रव्यप्रयुक्तेन शोफाद्युत्पत्तिः| श्रोत्रयोर्विगुणता अश्रवणमिति|| ४९||
तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः||५०||
तत्र बहुपत्रायाः स्वरसो घृतमाक्षिकाभ्यां संयुक्तः कर्णपूरणे योज्यः| बहुपत्रा बृहती| केवल एव वा सुशीतः सोमवल्कस्य रसः कर्णपूरणम्| सोमवल्कः कट्फलः|| ५०||
मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः||५१||
मुखालेपद्रव्यप्रयुक्ते मुखश्यावत्वाद्युद्भवः| पद्मकण्टकाः क्षुद्ररोगेषु (उ० अ०-३६) वक्ष्यमाणलक्षणाः| अभ्यङ्गजा ये अभ्यङ्गप्रयुक्तविषविकारास्त्वग्दाहस्वेदादयः|| ५१||
तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो मधुसर्पिषी पानम्||५२||
तत्र मधुकादिभिर्मिश्रितैः सघृतैर्लेपः| बन्धुजीवः पुत्रतमः| भञ्जी भार्ङ्गी| तथा घृतमाक्षिकं मिश्रितं पानार्थे प्रयोज्यम्|| ५२||
सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथासाश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च||५३||
विषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथाद्युद्भवः|| ५३||
तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति||५४||
तत्रानन्तरोक्तमुखालेपविषविकारविधिः विषान्नबाष्पवच्चिकित्सा च|| ५४||
भवति चात्र-
फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्|
भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः|
घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि|
प्रतीवापं ततो दत्त्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्|
ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च|
आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः||५५||
भवति चात्रेत्यादिसुबोधम्|| ५५||
मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्|
तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्|
विषसन्धारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्|
अपि च-
सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्|
प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते||५६||
अपि चेत्यनेन सविषोपकरणद्रव्यलक्षणचिकित्सितमुक्त्वा तदुपयोग्यौषधसम्भारलक्षणार्थं समुच्चिनोति| एवंविधं भेषजागारमौषधगृहमिष्यते| किम्भूतम्? सापिधाने संस्थगने घटिकादौ स्थापितमौषधं यत्र| मूटं प्रसवेकं पोट्टकमित्येकोऽर्थः| फलकं काष्ठमयं बहुकोष्ठम्| राजधान्यां प्राच्यामुदीच्यां वा दिशि गुप्तं भेषजगृहमिष्यते|| ५६||
उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्|
महानसं सुसम्मृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्|
सद्द्वास्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावस्तुवितानकम्|
सुधौतदृढकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्||५७||
तत्रेव महानसं गृहमिष्यते| किम्भूतमित्याह- उच्चैरित्यादि| उच्चैरुन्नतं महानसं इन्धनागारं प्रशस्तदिग्देशत्वादियुक्तं प्रशस्तायां दिशि देशे च कृतमित्यर्थः| वातायनं गवाक्षम्| सद्वास्थं शोभनद्वारपालम्| कक्ष्यावत् सुविभक्तयथोदितस्थानम्| वितानकं दण्डधृतविस्तीर्णोपरिपट्टम्| सुधौतं दृढं च कुम्भादिकं यत्र जलमिन्धनं च जात्यन्वयपरस्परान्वेषणादिना परिशुद्धं यत्र|| ५७||
स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः|
क्लृप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः||५८||
तत्र च सूदाः अत्र संस्कारकाः स्वकर्मकुशलत्वादियुक्ताः शस्ताः| पित्र्या राज्ञः उभयथा पितुरागताः राज्ञश्च कृत्यैरसङ्गताः| कृत्याः क्रुद्धलुब्धभीतादयः कौटिल्ये प्रसिद्धाः| तैः सङ्गतास्तु कदाचिद्रागद्वेषादिकेनान्यथा वर्तन्ते|| ५८||
तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः|
संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशानुगः||५९||
तेषां च सूदानामधिपतिरध्यक्षोऽपि विप्रत्वादिगुणयुक्तः|
सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः|
मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः||६०||
सर्वेऽपि राजपरिचारका ईदृशा एवेष्यन्ते| तथा मिथः परस्परं, सङ्घातेन विग्रहेण विरोधेन च रहिताः| भूभृते राज्ञे च हिताः| परस्परं विरोधसङ्घाताभ्यां हितमवसादयन्ति|| ६०||
तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्|
भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः||६१||
तत्र च परिचारकान् बहूनेको गुणवान्वैद्यगुणयुक्तः प्रतिजागृयात्| किम्भूतः? भूभृतो राज्ञो देहोपकरणानां दोषरक्षणे समुद्यतः सन्|| ६१||
अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः|
तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्||६२||
अथ तस्य भूभृतो विजिगीषोरमित्राणामाभिमुख्येन व्रजतो वैद्यो युद्धार्थमागतं योधजनं सैनिकं चिकित्सेत्| किम्भूतो वैद्यः? सुष्ठु सज्जानि निकटस्थितानि औषधादीनि यस्य| तथा तुङ्गेनोन्नतेन ध्वजेनाख्याता निवासभूमिर्यस्येति|| ६२||
पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्|
दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च|
प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्|
भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्||६३||
तस्य चाभ्यमित्रं गच्छतो राज्ञोऽरयो मार्गादीन्विषेण दूषयन्ति| अतस्तान्यत्नाज्जानीयात् विद्यात्| दुष्टांश्च ज्ञात्वा यत्नादेव शोधयेत्| महति प्रतानवति घने वृक्षादौ विषे दत्ते तच्छाया दूषिता भवति| यवसो वाहभोजनं दूर्वार्यादि| अविज्ञाय राज्ञः प्रस्थानं प्रयाणं निर्गमनं नागत्य नाप्राप्य कटकस्यावासं न प्रयोजयेत्| तेषां च दूर्वार्यादीनां दुष्टपरिज्ञानलक्षणमुच्यते| मार्गः शत्रुनगरं प्रति स्पष्टः उन्मार्गः छद्मपथः|| ६३||
विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते|
प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपाः||६४||
विषोपहता भूमिरवयवे दग्धेव लक्ष्यते|| ६४||
विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः|
छर्दिर्मूर्च्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते||६५||
तत्स्पर्शाच्च पादनखा विशीर्यन्ते दाहादियुक्ताः| छर्द्यादीनां च सम्भवः|| ६५||
तत्र सौभाञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्|
मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया|
मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च|
सर्वगन्धैः समं योज्यं पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्|
सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलां गन्धनाकुलीम्|
चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्||६६||
तत्र सौभाञ्जनादिकं भूमिदोषोदितं दधिमात्रया स्तोकेन दध्ना पाययेत्| तथाजादीनां त्रयाणामपि मूत्राणि रुधिराणि च गृहीत्वा तानि च सर्वगन्धद्रव्यैः संयोज्य च पचेदामांसपाकात्| पक्वे च सोमराज्यादिकं चूर्णितं क्षिपेत्| तेनैव निष्पन्नेन तां विषोपहतां भुवं प्रोक्षयेत् बिन्दुभिः सिञ्चेत्| सुनन्दा रास्ना| सरला त्रिवृत्| गन्धनाकुली सर्पाक्षी| चारटी पद्मचारिणी|| ६६||
सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्|
फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनभिनन्दितम्||६७||
पथि च सविषमुदकम् ईषदुष्णत्वादिगुणयुक्तं भवति|
मृताकुलितमत्स्यञ्च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्|
ओदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते|
विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्च्छाज्वरप्रदः|
दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्||६८||
तेन चोदकेन साधितश्चोदनो भुक्तमात्र एव विदाहं याति| कृच्छ्राच्च जठरे पच्यते| पक्वश्च मूर्च्छाज्वरकरः| अन्यवर्णानपि भावान् पुरुषस्य दर्शयति| जठरे पक्वः सन् कर्बुरं कपोतवर्णम्|| ६८||
तत्र शिग्व्रादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्|
अजशृङ्गी विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्|
फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्|
बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्|
कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्|
एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीमपि|
पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषी भवेत्|
पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्|
कलशान्तर्गतान्दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि||६९||
तत्र शिग्व्रादिकं भूमिदोषोदितं (सू०-६९) दधिमात्रयेति| शिग्रुः सौभाञ्जनपर्यायः| तथाजशृङ्गादीन् दग्ध्वा भस्मोदकेन सम्मिश्र्य गालयेत् पटे स्रावयेत्| बहुशश्च गालितं पचेदाघनीभावात्| तत्र च सरलादिकं कल्कितमुदकपिष्टं प्रतीवापं क्षिपेत्| विशाला गवाक्षी| विषघ्नी गुडूची पद्मचारिणी वा| `करम्भः कर्कशो युग्मफलो देवोत्तमारणी’| फणिज्जकं मरुबकम्| प्रतीवापमर्धपक्वे देयम्| तस्माच्च बिन्दवो यत्र भूप्रदेशे पात्यन्ते तन्निर्विषं भवति| पाटल्यादिकं च पिहितकलशान्तर्गतं दग्ध्वा सविषेऽम्भसि विषनाशनाय तद्भस्म प्रक्षिपेत्| पारिभद्रको निम्बः| सिध्रकः सिन्दुवारः|| ६९||
शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः|
भ्रममूर्च्छादिकारी च शिग्व्रादिस्तत्र वेष्यते|
देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्|
वज्रकन्दं लतां लोध्रं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्|
वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च|
सर्वतश्चूर्णसम्पर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः||७०||
मार्गवृक्षशिलादिविषदानाद्विषसंयुक्तो वायुः शीतकालेऽत्युष्णो भवति, उष्णे च शीतः| भ्रमादींश्च करोति| तत्र चेदमिष्यते-देवदार्वादिचूर्णं वृक्षाग्रादिषु विकिरेत्| नतं तगरम्| अनन्ता दूर्वा| वज्रकन्दं सुधा| लता प्रियङ्गुः| पताका देवगृहादिध्वजपटः| दूष्याः पटमयानि’ गृहाणि| ये हि मध्यदेशादौ वृक्षाः प्रसिद्धा, इति सर्वतः सर्वदिग्देशं चूर्णसम्पर्केणानिलस्य वायोर्निर्विषता भवति|| ७०||
विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते|
निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्|
कुर्यात् फलपलाशादि कण्डूपाकातिसारकृत्|
भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते||७१||
पादपे वृक्षे विषदूषिते छाया तत्पत्रादीनां कान्तिर्विकृता स्वरूपाच्चलिता भवति| तस्य विषदूषितस्य वृक्षस्य पुष्पं निर्गन्धमतिगन्धं वा भवति| आघ्रातं हृदि शिरसि च रुजं करोति, तस्य च फलपलाशादिकं कण्ड्वादिकृत्| पलाशं पत्रम्| तत्र च सर्वं भूमिदोषोक्तं (सू०-६९) विधानं कार्यम्|
न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्|
विविधान्कुर्वते योगान्कुशलाः खलु मानवाः||७२||
तत्र चाभ्यमित्रव्रजेन कन्यामपरीक्षितामज्ञातां च राजा न स्पृशेत्| किमर्थमत उच्यते-कुशला अध्यवसायच्छद्मवन्तो मानवाः मारणान् विविधान् प्रयोगान् कुर्वते|| ७२||
आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयी कृता|
स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्|
तद्धस्तकेशसंस्पर्शान् म्लायते पुष्पपल्लवैः|
शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि|
जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्||७३||
एवं स्थितेऽस्मिन् प्रसङ्गे किमुच्यत इत्युच्यते- आजन्म जन्मप्रभृति स्वल्पतराभ्यासेन विषसंयोगाद्विषमयी कन्या कृता स्पर्शोच्छ्वासादिभिः पुरुषं हन्ति मारयति| तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्| किमित्याह-तद्धस्तेत्यादि| तया हस्तस्पृष्टैः केशस्पृष्टैश्च पुष्पैः पल्लवैश्च म्लायते| सा च यस्यां शय्यायां स्वपिति तत्र च मत्कुणैर्म्रियते इति सम्बन्धः| वस्त्रे यूकादिभिर्म्रियते तत्स्नानोदके जन्तुभिर्मक्षिकादिभिर्म्रियते| एवं तां कन्यकां ज्ञात्वा दूरतस्त्यजेत्|| ७३||
नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्|
नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः||७४||
तथा नृपो राजा मन्त्रागदवार्यादिभिरप्रोक्षितं तथाविज्ञातस्वरूपं भिषजा चादृष्टं सूदाद्यैश्च परिचारकैरप्राशितं न किञ्चिदप्याहारमाहरेत्| सूदादीनां प्राशननियमो मित्रबान्धवादिव्यापत्तिभयात् कदाचिन्न ददाति विषमिति|| ७४||
धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्|
परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्|
अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थं स्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्||७५||
अतःपरं सर्वार्थसिद्धनामानमगदं वक्ष्यते-अथेति मंगले| शुक्लपक्षे द्वादशीनवम्यादावहनि पुष्पादीनामन्यतमेन योगं गते चन्द्रे प्रशस्ते मुहूर्ते लग्ने सिन्धुस्स्रोतःसमुत्थानादियुक्तं सौवीराञ्जनं गृह्णीयात्|| ७५||
तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः|
तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमंगलपूर्वकमग्निमुपसमाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिर्गोमयैर्वा प्रज्वालयेत्||७६||
तस्याष्टौ भागास्तस्य चाष्टमेन भागेन समानि प्रत्येकं कनकादीनीति सर्वं पिष्ट्वा सम्मिश्र्य मूषायां मय्यां नाड्यां प्रक्षिप्य बल्यादिनाग्निं पूजयित्वा खदिराद्यन्तमदारुणा शुष्कगोमयपिण्डैर्वा प्रज्वालयेत्सह मूषया| तैजसानां कनकादीनामावर्तनभाण्डं मूषेत्युच्यते|| ७६||
ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रादित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्य-सुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वा वृद्धवैद्यब्राह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातमावृत्य पृथक् पृथक् निषेचयेत्||७७||
ततश्चार्यावलोकितेश्वरादीन् सुमनोक्षताभिरर्चयित्वा तथा वृद्धवैद्यान् ब्राह्मणांश्च शुक्लवाससस्ततो महतीभिर्दक्षिणाभिर्हिरण्यवरवारणादिभिः पूजयित्वा तस्मिन् खदिराद्यग्नौ ध्मातमावृत्य शस्त्रशलाकयोर्ध्वमधश्च सम्मिश्र्य ततोऽवतारितं गोमयस्वरसादिभिर्यथाक्रमं पृथक्सिञ्चेत्|| ७७||
गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाश्रृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकाक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु||७८||
सुबोधम्|| ७८||
ततः शुक्ले वाससि बद्ध्वा द्वादशरात्रमान्तरिक्षेऽम्भसि वासयेत्||७९||
ततः कुङ्कुमोदकसेके दत्ते शुक्ले पटे बद्ध्वा आन्तरिक्षे जले द्वादशरात्रमधिवासयेत्|| ७९||
ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालानुसार्यप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्ययादृषदि पेषयित्वा सुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवलश्रृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषभृङ्ग्यसनसारान्यतम–घटितायामञ्जनिकायां निधापयेत्||८०||
ततश्छायायां शोषयित्वा दत्तस्फटिकादिप्रतीवापं पुनरपि पूर्वोक्तेन बलिमङ्गलादिना कन्ययादृषदि पेष्यं प्रतीवापं चूर्णम्| किम्भूतया कन्यया?
अहतानि शस्त्राद्यपाटितानि वासांसि यस्याः तथा तथैव कन्यया कर्तृभूतया सुवर्णाद्यन्यतमरचितायामञ्जननाड्यां वैद्यो निधापयेत् स्थापयेत्| गवलं माहिषं श्रृङ्गम्|| ८०||
अथा पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्वविद् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्||८१||
अथाथर्ववेदविदा ब्राह्मणेन सावित्रेण सौरेण मार्गेण कृतस्वस्त्ययनं अभिसंस्करणीयम्|| ८१||
ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वरैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादिमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्|१|
अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्||१||
अथ मन्त्रः- नमःश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय|
तद्यथा औम् चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा||२||
ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः प्रत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्|
तस्मादेतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजिगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक् प्रकल्पयेदिति||८२||
धारिणी विद्या| राजमात्रा अन्ये वित्तसम्पन्नाः|| ८२||
भवन्ति चात्र श्लोका-
अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः|
यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति वञ्चनाम्||८३||
भवन्ति चात्रेति समुच्चयाय तन्त्रवाचोयुक्तिः| अथ बृहस्पतिकृताः योगा वक्ष्यन्ते| यान् योगान् सेवमानो राजा शत्रुभ्यः वञ्चनां लाघवं च नैति न प्राप्नोति|| ८३||
बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाह्लिकोषगुणाः|
श्रीपर्णी सल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्|
सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषम्|
यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्|
कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च||८४||
बिल्वादीनां क्वाथेन सविषं यवसादिकं प्रोक्षितं सद्यं एव निर्विषतां याति| आढकी तुवरी| बाह्लिकं कुङ्कुमम्| श्रीपर्णी काश्मर्यम्| सल्लक्यश्वमूत्री|| ८४||
शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्|
समङ्गावृषमूलावक्कपित्थवृषशोणितम्|
सहदन्तशठं तद्वत्प्रोक्षणं विषनाशनम्||८५||
तथा शेल्वादिप्रोक्षणं विषनाशनम्| गोपी शारिवा| समङ्गा मञ्जिष्ठा| दन्तशठं कशैलम्| तच्च जम्बीरम्| तद्वच्च निष्क्वाथेनेत्यर्थः|| ८५||
लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गाऽलहरेणुकाः|
यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ताः बभ्रुपित्तेन कल्किताः|
निखनेद् गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले|
संस्पुष्टं सविषं तेन सद्योभवति निर्विषम्||८६||
लाक्षादयो माक्षिकसंयुक्ताः नकुलपित्तेन च कल्किताः पिष्टा गोशृङ्गान्तस्थाः सप्तरात्रं भूमौ निखनेत्|
ततः सप्तरात्रादुधृत्य मणिं गुलिकां कृत्वा हेम्ना सुवर्णेन वेष्टयेत्| तं च मणिं हस्तेन धारयेत्| तेन हस्तस्थितेन मणिना स्पृष्टं सर्वमेव सविषं निर्विषतां याति|| ८६||
मनोह्वाऽलशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः|
कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः|
शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः|
विषजित्परं कार्यो मणिरत्र च पूर्ववत्||८७||
मनोह्वादीनि च शुनः पित्तेन गोर्वा कपिलायाः पित्तेन श्लक्ष्णपिष्टानि सौम्यनामागदः पूर्वयोगादत्यर्थविषनाशनः|| ८७||
मूषिकाजरुहा वाऽपि हस्तबद्धा विषापहाः||८८||
मूषिकानामौषधिः| द्रवन्तीति केचित्| अजरुहा प्लक्षरुहा| विषभुक्तस्य हस्तबन्धानाद् विषनाशिनी|| ८८||
हरेणुमांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुकं मधु|
अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः|
वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेभिश्च लेखिताः|
श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्||८९||
हरेण्वादयश्च श्वपित्तपिष्टैः मणिः पूर्ववत्| एभिश्चानन्तरोक्तैरगदैर्वादित्राणि पताका वैजयन्त्यश्च यत्प्रलिप्तं तच्छब्देन तद्गन्धेन तत्स्पर्शेन च विषभुक्तो निर्विषतां याति|| ८९||
त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनाद्वयम्|
सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्|
मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्|
तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्|
विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्||९०||
त्र्यूषणादिकं पिष्टं माक्षिकयुक्तं गोशृङ्गे स्थापयेत्| ततो मात्रां स्तोकं भोजनादौ योजयेत्| तत्संस्कृते कोष्ठे विषं भुक्तं जरां याति| इन्द्रवारुणी गवाक्षी| ननु स्वस्थस्य भोजनपूर्वं दत्तं तदनु च विषं न भुक्तमिति कदाचिद्दोषकोपाय भवतीत्याह- निर्विषेऽपि न दोषकृत्|| ९०||
जतुसर्जरसोशीरसर्षपापत्रवालकैः|
सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च|
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्|
न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः|
न कृत्याकार्मणाद्याश्च धूपोऽयं यत्र दृश्यते||९१||
जत्वादिभिर्मिश्रितैर्वासगृहे धूपः सविषनाशनः, कीटादीनां कृत्यादीनां चोपनिपातनौ नाशनः|| ९१||
शिखिपिच्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्|
धूपे विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः||९२||
शिखिपिच्छादिकेन सघृतेन शयनादिकेषु धूपो विषनाशनः|| ९२||
विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्|
द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्|
गोश्रृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः|
पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिञ्च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्||९३||
तथा स्नानीयेऽम्भसि विषनाशनाय पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिकं योजयेत्|| ९३||
क्वाथो धवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः|
सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः|
कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः|
मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः|
क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतैर्हितः||९४||
अथवा धवादिभिः कतकादियुक्तैः कृतः क्वाथो दधिघृतमिश्रः स्नानीयेऽम्भसि योज्यः चन्दनद्रुमवल्कलादीनां वा कल्कः स्नानादिजले योज्यः| द्रुमशब्दस्य चन्दनक्षीरिपलाशैः सम्बन्धः| एतेषां वल्कलैस्त्वग्भिरथवा सर्वेषूदकार्येषु स्नानादिकेष्वेषां चन्दनादीनां काकमाचीसंयुक्तानां क्वाथो विषनाशनः| नाकुली सर्पाक्षी| एलावालुकं वालुकम्|| ९४||
रोचनापत्रनैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् बहून्|
विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः||९५||
रोचनादिभिर्ललाटादिषु तिलकान् धारयेत्| विषैर्न बाध्यते| नार्यादीनां च प्रियो भवति| नैपालीशब्देन मनःशिलोच्यते|| ९५||
चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः|
दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः||९६||
सविषं गात्रं हरिद्रादीनां चूर्णेन दिग्धं निर्विषतामेतीत्याह- गौतमः|| ९६||
नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात्सञ्जीवनात्मकान्|
अगदान्विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च|
पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह|
द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्|
विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि||९७||
सञ्जीवनादींश्चागदान् विषप्रतिषेधे वक्ष्यमाणान्नस्यादिषु योजयेत्| विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च योजयेत्| विषप्रतिषेधोक्तप्रकारेण च यदि रक्तविस्रावणावसरः ततः सिरामोक्षो विधेयः|| ९७||
हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः|
पिबेद् घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्|
सर्पिः क्षौद्रं दधिक्षीरमन्तः शीतलं जलम्||९८||
शत्रुमध्यस्थिताय च भूभृते पूर्वमेव हृदयरक्षणं कार्यम्| तच्च विषप्रतिषेधे वक्ष्यते| तथा च शत्रुमध्ये विषप्रतिषेधे वक्ष्यमाणमजेयं नाम घृतं भोजनपूर्वं पेयम्| विषप्रतिषेधे अमृतं नाम घृतं भोजनपूर्वं देयं भिषजा| अन्ततः शीतलं जलं सर्पिराद्यभावे शीतमपि जलं पेयमित्यर्थः|| ९८||
सितामधुकपालिन्दी कल्कवन्मांसमिष्यते|
गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्|
सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्|
सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः||९९||
सितादिकल्कसंयुक्तं च मांसं विषनाशनायेष्यते| कस्य मांसमाह गोधादीनाम्| तथा पृषतस्य मांसं शुण्ठीपिप्पलीयुक्तम्| तथा शिखिनो मयूरस्य मांसं नागरेण वातिविषया वा शर्करया वा युक्तम्| एषां च गोधादीनां मांसेन यथास्वं योग्यसयोग्यौषधकल्पिताश्च रसाः|| ९९||
विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा|
सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||१००||
येन च विषं भुक्तं तस्य कृतवमनविरेचनस्य काले तदवस्थायोग्यं सूक्ष्मं सुपिष्टं ताम्रचूर्णं माक्षिकसंयुक्तं हृच्छोधनाय दातव्यम्|| १००||
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्|
न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्|
जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः||१०१||
एवं शुद्धे हृदि सुवर्णचूर्णस्य च मात्रां दापयेत्| तेन किं भवतीत्याह- हेमपस्य पुरुषस्याङ्गे शरीरे विषं न सज्जते न तिष्ठति| यथा पद्मपत्रेऽम्बु न सज्जते| तस्य च विपुलमायुर्जायते| एष च मौलविषविधिर्गरेऽपि विधेयः करणीयः|| १०१||
इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्वरम्|
स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्|
आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽयमानुषाः|
यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः||१०२||
इत्थमनन्तरोक्तेन रक्षणप्रकारेण भिषग्वैद्यो नरेश्वरं विषगरादिभ्यो रक्षेत्| यतस्तस्य नरेश्वरस्य उच्छेदे विनाशे प्रजासम्बन्धिनां सर्वकर्मणामुच्छेदः| स च राजा भिषजातीन्द्रियैर्मानसैर्यत्नतः प्रज्ञादिभिः कर्मभिराराधनीयः, येन कुपितो दोषं न करोति| यतो राज्ञो मानुषत्वेऽपि आज्ञादयोऽमानुषा भवन्ति| अन्यपुरुषेभ्यः स एव शक्त इत्यर्थः| अयमेव तदाराधनोपाय उच्यते|| १०२||
यत्र साक्षान्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशेद्भिषक्|
न सम्म्तोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्|
उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्|
अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह|
देशे काले परार्थं च वदेद् धर्मार्थसंहितम्|
नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्|
नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्|
अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः|
उदारैः सान्त्वयन्वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया|
तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद् द्वेष्यसङ्कथाम्|
विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्|
अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्|
निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि|
न यायान्न चिरं तिष्ठेत्कोशस्थानावरोधयोः|
स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः|
मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्|
वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्|
दत्तं यत्तु नृपेणैव तद्धार्थं तुष्टिवृद्धये|
हसितव्ये स्मितं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः|
उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्मणि मूकताम्|
स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्|
अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्|
पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा||१०३||
राजगृहे यस्मिन् प्रदेशे साक्षाद्राजा स्थितः, तत्र विज्ञातो भिषक् प्रविशेत्| आत्मानं प्रथमं ज्ञापयित्वा प्रविशेत्| तत्रैव चेत्यर्थः| प्रविष्टश्च राज्ञः सम्मतोऽपि पूजितोऽपि अनुचितमधिकं हीनं वाऽऽसनं न भजेत्| उचिते चासने राज्ञः पुरतः एव तिष्ठेत्| वाक्यं च राज्ञोक्तं साध्वसाधु वेति नाक्षिपेत्| राजार्थं च वाक्यं येन राज्ञः प्रयोजनं तदहीनकालं कालानतिक्रमेण वदेत्| स्वार्थं तु वाक्यं राजप्रियैरात्महितैश्च राजपुरुषैः सह वदेत्| परार्थं च तदुचिते काले देशे च वदेत्| धर्मार्थसहितमपृच्छन्तं च राजानं नानुशिष्यात् न शिक्षयेत्| एतद्धि महत्साहसम्|
एनं च राजानमहितेनाचारेण नोपचरेत्| तद्धि राज्ञोऽहिताचरणं मूलच्छेदकरं समूलनाशनमित्यर्थः| राज्ञश्च वाक्यमनुकूलं प्रियं हितं च| राजानं चात्महितकार्यस्थं मिथ इति रहः सान्त्वयन्नहिताद्वारयेत्| केन सान्त्वयन्नित्याह- उदारैर्महार्हैर्वाक्यैः| एवं च तदा वाच्यं यदा तदुपेक्षया दोष आशङ्क्यते| अथ वारणपरे वाक्ये उक्ते यदि राजा तद्विरोधि वाक्यं ददाति तदा तूष्णीमेव स्यान्नाङ्गीकर्तव्यम्| तदुक्तं नाप्यनभिमतं प्रसह्य पुनर्वक्तव्यमिति|
द्वेष्यां च सङ्कथां राज्ञो वर्जयेत्| तथाविपश्चिदपि पण्डितोऽपि राजादेरचित्तज्ञ अतिप्रियोऽपि तस्यैवाचित्तज्ञत्वेन शीघ्रमेव विपरीतत्वं द्वेष्यतां याति| तथा बालिशोऽपि मूर्खोऽपि राजादेर्भाविच्चित्तज्ञः द्वेष्योऽपि शीघ्रं विपरीतत्वमतिप्रियत्वं यातीति| तथा स्वल्पान्यपि कार्याणि राजानमज्ञापयित्वा न कार्याणि| तथा राज्ञः कोषस्थानेऽवरोधे चान्तःपुरे अकारणं न यायात्| सकारणं गतोऽपि न चिरकालं न बहुकालं तत्र तिष्ठेत्| स्वल्पेऽपि लाभेऽनुद्धतमानसः सन् राज्ञस्तुष्टिं दर्शयेत्| तथान्येन सह परस्परालापं राजवेश्मनि वर्जयेत्| तथान्येन सह कौलीनं जनवादं च कुर्यात् तथान्येन सह द्वन्द्ववादितां विरोधवादं वर्जयेत्| राजलीलां चात्मनो वर्जयेत्| तथा वस्त्राभरणवाहनादिकं राजसदृशं वर्जयेत्| नृपेण च यदात्मनैव दत्तं वस्त्रादि तत्तुष्ट्या धारयेत्| राज्ञानुज्ञातं तद्दारादिपरिच्छददत्तं न गृह्णीयादित्येवशब्दार्थः| हसितव्ये वस्तुनि राज्ञः पुरतः स्मितं मुखविकासरूपमीषद्धसितं कार्यम्| प्रभोरेवानुवृत्तितः तेनैतदुक्तं भवति- यदि प्रभुर्हसति तदैव कार्यम् (स्मितम्), अथ न हसति तत्र मौनमेव| यावच्च हसति तावदेवैवं करणीयमिति| राज्ञान्येन वा परमर्मण्युच्यमाने मूकतामवलम्बेत| मूको वाग्विरहितः| स्वमर्मणि तूच्यमाने बाधिर्यादीन् कुर्यात्| एतावता हि लोको नाभिभवितुं शक्नोति| अत्यायासेन चात्मानमुच्छ्रितं बहुधनं पूजादिकयुक्तं न कुर्यात्| यत्र एवंविध उच्छ्राये स्वल्पेनापि धिक्कारेण शीघ्रमेव पातः एतदुच्यते अत्यायासेनोच्छ्रायात् पातो यथा दुःखकरो न तथा स उच्छ्रायः सुखकरो भवति|| १०३||
आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः|
कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते|
प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः|
यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्||१०४||
नृपते राज्ञः सेवासन्नत्वेन नैकट्येन शस्त्रादिना च क्रीडासदृशमपायबाहुल्यात्| सा चासन्नसेवा विनीतैः पुरुषैरतिमहता सेवाकुशलत्वेन निर्वाह्यते| न तु यथासुखम्| तथा भूपते राज्ञः सकाशाद् दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च प्राप्य न तथा प्रमादिना भवितव्यं, यथा तदैश्वर्यं बहुमानं च चिरमुपयोक्तुं शक्यते|| १०४||
विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्||१०५||
तस्य च राज्ञो भिषग्यथोचिते काले शय्यां विदध्यात्| किम्भूताम्? परितः समन्ताद्रक्षामन्त्रैरभिमन्त्रिताम्|| १०५||
रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्|
रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्|
सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्|
उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च|
एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः|
आयुष्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्||१०६||
रात्रौ च सिद्धार्थकान् रक्षामन्त्राभिमन्त्रितान् विदध्यात्| भूतिं च भस्मरक्षामन्त्राभिमन्त्रितां विदध्यात्| किम्भूताम्? अक्षतैर्यवैरन्विताम्| शुचिं च| तथोच्छीर्षके शय्यायाः पूर्वभागे रक्षाशक्तिं रक्षार्थां देवीं विशेषप्रतियातनां चित्रादिकृतां विदध्यात्| यवाङ्कुरैर्यावकेनालक्तकेन सहितं दूर्वया शाड्वलेन संयुक्तं नानाविधैः पुष्पैः फलैश्च संयुक्तमुदकपूर्णं कलशमुच्छीर्षके विदध्यात्| सन्ध्यायां चोपहारमुच्छीर्षं विदध्यात्| एतच्च स्वस्त्ययनं कर्म शुचिना भिषजा शुचेर्भूभृतो भूपतेः कर्तव्यम्| न केवलं रात्र्यारम्भे कार्यं यावत् भुक्त्वा च कार्यम्| निशान्ते च कार्यम्| आयुषो हितं पौष्टिकमृद्धिकरं भूतादिनाशनं च, कार्मणं वशीकरणाद्यर्थं मन्त्रादि|| १०६||
संक्षेप एष विषपालनसाधनाय
प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु|
आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी
युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्||१०७||
एषोऽस्मिन्नध्याये विषपालनाय विषरक्षणाय तथा तदुद्भवानां व्याधीनाञ्च साधनाय चिकित्सार्थं संक्षेपः प्रोक्तः| विस्तरविधिस्तु पुनरुत्तरस्थाने वक्ष्यते| इत्येतदखिलमशेषं बुद्ध्या आलोच्य विकल्प्य सम्यक् मतिपूर्वकारी, न तु यत्किञ्चनकारी विकारलक्षणं परिकल्प्य तं विषपालनसाधनविधिं युञ्जीत|| १०७||
इति विषगररक्षो रक्षणायोपदेशं
भजति नरपतिर्यो नित्यमेवाप्रमत्तः|
निजपररिपुवृन्दैरप्रधृष्यो महात्मा
जनयति जनतायाः क्षेमयोगौ चिराय|१०८|
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नरक्षाविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः|८|
इत्यनेन प्रकारेण विषरक्षणाय गररक्षणाय रक्षोरक्षणाय भूतरक्षणाय यो नरपतिरप्रमत्तः सन्नुपदेशं भजति सेवते, स नरपतिर्निजै रिपुवृन्दैः सहजैः कामादिभिः शत्रुभिः पराणां संवरणदेशादीनां रिपूणां वृन्दैरप्रधृष्यो दुरभिभवः सन् महात्मा जनतायाः प्रजायाः सम्बन्धिनौ योगक्षेमौ चिराय बहुकालं जनयति जनताया योगक्षेमौ सम्पादयतीत्यर्थः|| १०८||
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां सूत्रस्थाने अष्टमोऽध्यायः||८||
Moolashloka with Indu Commentary
अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
अन्नस्य च पानस्य च स्वरूपमुक्तम्| एवं विज्ञातस्वरूपं पथ्यमप्यन्नजातं पानं च विषाद्युपहतं रोगाय मरणाय वा सम्पद्यते| अतस्तद्रक्षणायाध्यायारम्भः|| १||
ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति|
ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति|
स्त्रियश्च तत्प्रणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन||२||
तेन चान्नपानरक्षणेनान्यस्य न तथा प्रयोजनं, यथा भूभृतः| बह्वपायत्वात्, बहूपजीव्यत्वाच्च| तस्माद्राजा कुलीनत्वादियुक्तं प्राणाचार्यं भिषजं परिगृह्णीत स्वीकुर्यात्| कुत आह-ईश्वराणामित्यादि| सर्वेषामेवेश्वराणां प्रभविष्णूनां वसुमतां धनिनां च विशेषेण भूभृतां राज्ञां न तावन्ति मित्राणि भवन्ति यावन्तोऽमित्राः| तत इति| यतोऽमित्रा भूयांसो भवन्त्यतस्तत्प्रयोगादमित्रप्रयोगात्समासन्नवर्तिनः परिचारका अन्नपानशयनादिषु विषं प्रयच्छन्ति| स्त्रियश्चान्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति राज्ञः| किम्भूताः? तत्प्रणिधिप्रयुक्ता अमित्रचारचोदिताः| कथं ददति? सौभाग्यलोभेन| प्रायेण भूभृद्योषिद्भ्यस्तच्छत्रुचाराः पाषण्डादिच्छद्मनैवं ब्रुवन्ति, यथाऽनेनौषधेन भर्त्रेऽन्नपानादिषु दत्तेन सौभाग्यं भवतीति|
तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकमार्यमार्यपरिग्रहं
दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहंकृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्नायमायुर्वेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्||३||
किम्भूतं प्राणाचार्यमाह- कुलीनं उत्कृष्टे कुले जातम्| स्निग्धं राज्ञः| आप्तमविसंवादिवचनम्| आस्तिकमदृष्टमस्तीति मानिनम्| दक्षं चतुरम्| दक्षिणं राज्ञोऽन्येषां च मैत्रीपरम्| निभृतं राजकर्येषु निश्चलम्| अनुद्धतं नम्रम्| अनलसमुत्थानशीलम्| अव्यसनिनं अदुःखाभिभूतम्| अनहङ्कृतमनुत्सिक्तम्| अकोपनसाहसिकौ प्रसिद्धौ| वाक्यार्थावबोधे वाक्यतात्पर्याधिगमे च कुशलम्| तथा निष्णातं कुशलं वाक्यपाठावबोधधारणाप्रयोगैरष्टाङ्गायुर्वेदे| यथाम्नायमागमानतिक्रमेण| सुष्ठु विहितौ निष्पादितौ योगक्षेमौ येन तथा| सन्निहिता नित्यनिकटस्था अगदा विषूचिकादिप्रशमनादयो योगा यस्य| सात्म्यज्ञं सर्वस्य देशादिना सात्म्यं जानातीति|| ३||
तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिष्यः, पितरमिव पुत्रः पूजयेत्|
प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत|
न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्||४||
तं च प्राणाचार्यं राजा अर्थेन, मानेन सत्कारेण च पूजयेत् यथाकालम्| यथा गुरुं शिष्यः पूजयति, पितरं च यथा पुत्र इति| प्रतिकूलं द्विष्टमपि तस्य प्राणाचार्यस्य वचनं साम्प्रतं युक्तमिति मन्येत| यस्मान्न हि सुशीलोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः अङ्कुशरहितो जनस्य श्लाघनीयो भवति| तस्माद्राजा प्राणाचार्यायत्तमाहारविहाराभ्यामात्मानं कुर्यात्| तत्प्रतिषिद्ध आहारो विहारश्च न विधेयः, तदङ्गीकृतश्च विधेय इत्यर्थः| भद्र इति जात्युत्कृष्टो हस्ती तच्छास्त्रेषु प्रसिद्धलक्षणः|| ४||
उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति||५||
एतेन किं प्रयोजनमित्याह-उपात्तमदृष्टादागतमपि जीवितं सापायमुपायबलेन स्वयमनायासेनैव शरीरमधितिष्ठति| एष च महानुपायो यद्वैद्यपरायत्तता|| ५||
अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः|
सन्ति चाशुकारिणः शूलसंन्यासादयः|
प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः|
ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्|
तथाहि सर्वोपकरणेषु नृपति शरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति||६||
अपि च न केवलमन्तरोक्तेन प्रकारेण प्राणाचार्यं परिगृह्णीत राजा यावद्राजगृहनिकटे भिषजः प्राणाचार्यस्य निवेशनं वेश्म कारयेत्| यतो नरपतयो बहुपरिग्रहाः प्रभूतपरिवाराः| शूलादयश्च व्याधय आशुकारिणः स्वमर्थं मरणमाशु शीघ्रं कुर्वन्तीत्याशुकारिणः| सर्वे च रोगिणः प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाः, विशेषेण राजानः| किं ते विशेषेणेत्याह-ते हि स्वातन्त्र्यात् प्रमादं कुर्वन्ति| रोगौषधादिदुःखं सोढुं न शक्नुवन्ति| तथा स्वयं स्वभावेनैवापथ्याभिलाषिणः| तेभ्यश्च प्रायेण निकटवर्तिनो हितं प्रियं च वदन्तीति| तस्माद्राजगृहनिकटवर्त्ती भिषक् सर्वेषु राजशरीरोपकरणेषु प्रत्यक्षवृत्तिर्भवति| येवं चान्नपानादिकमुपकरणं रक्षितुं शक्नोतीति|| ६||
स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्||७||
तत्रान्नं प्राधान्यात् प्रथममुच्यते| स च भिषक् राज्ञः पुरतः स्थितो राजानमन्नं भोजयेत्| किम्भूतमन्नं? सम्यक्साध्वीभिः स्रवणबाष्पोद्गमनादिक्रियाभिः सम्पन्नम्, सुपरीक्षितं वक्ष्यमाणेन विधिना, प्रथमं चाग्निमक्षिकादिभ्यो दत्तं, तथा सविषं निर्विषमिति परिज्ञानं भवति, शिखिना मयूरेण दृष्टं, प्रोक्षणैः सुपर्णमन्त्रोदकादिभिः प्रोक्षितं सिक्तम्| तथा हि सविषमपि निर्विषीभवति| किम्भूतं राजानं हस्ते बद्धान्यौषधानि रत्नानि च येन तम्|| ७||
भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्||८||
अस्य च राज्ञो भुञ्जानस्य चागदप्रलिप्तान् दुन्दुभीन् भेरीर्वादयेत्|| ८||
तत्र सविषमन्नम् स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते,यथास्वं वर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति||९||
सुपरीक्षितमित्युक्तं सा च परीक्ष्योच्यते-सविषमन्नमित्यादि| सविषमन्नं स्राव्यमाणं स्रावयितुमशक्यं भवति| चिरेण च पाकं याति| पक्वमात्रमेव पर्युषितमिव गताहोरात्रमिवोष्मरहितं स्तब्धं कठिनं च सम्पद्यते| यथास्वं यथात्मीयैर्वर्णादिभिर्नश्यति| क्लेदं च याति| चन्द्रकैश्च नानाविधैर्मण्डलैः समन्ताच्चितं भवति||९||
व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति क्वाथः|
ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुधप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेष फेनमाला||१०||
व्यञ्जनानां रसादीनां सविषाणां क्वाथः पच्यमानस्योर्ध्वं प्रवृत्तः फेनो मलिनो भवति| अत्र च व्यञ्जनेषु च्छायानां मुखादिप्रतिबिम्बानां स्वप्रमाणवर्णादिना हीनानामतिरिक्तानां विकृतानां विलक्षणानामेव वा दर्शनमथवा च्छायानामदर्शनमेव| अन्ये तु छायाशब्देन कान्तिं वदन्ति| तेषु च व्यञ्जनेष्वधिकानां बाष्पादीनां सम्भवः| फेनपटलं फेनसमूहः| सीमन्तो विच्छेदः| ऊर्ध्वमुपरि विविधा राजयो रेखाः| तन्तुबुद्बुधे प्रसिद्धे| तत्र लवणोल्बणेषु उत्कटलवणद्रव्येषु व्यञ्जनेषु सविषेषु फेनमाला|| १०||
रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च||११||
मांसरसे नीला राजिः| सुबोधमेतत्| शेषस्य द्रवौषधस्य क्वाथादेः कपिला|| ११||
फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः||१२||
द्रव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वम्||१३||
आर्द्राणां द्रव्याणां मूलकबिसादीनां सविषाणां म्लानत्वमुत्पक्वत्वं च| उत्पक्वमिव पक्वानामिव मार्दवादि| शुष्काणां शुण्ठीहरिद्रादीनां श्यावत्वं वैवर्ण्यं वा| श्यावो नीललोहितः|
माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वम्||१४||
आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च||१५||
आस्तरणप्रावरणानां श्यामानि मलिनानि मण्डलानि तन्त्वादिशातनं च|| १५||
लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च||१६||
लोहानां मणिमयानां पङ्केन मलेन चोपदेहः, स्नेहादिनाशश्च|
विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात्सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते, यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण|
तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते|
स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति, नैव वा|
विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, ओष्ठौ परिलेढ्कि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते||१७||
विषं ददातीति विषदः| स स्वमात्मीयं दोषमाशङ्क्य त्रासादिभिर्युक्तो भवति| एतान्येव विषदातृलक्षणानि| तीव्रः शीघ्रोत्पत्तिविनाशो भयवेगत्रासः, भीतः सभयः| वेपथुः कम्पः| शुष्कश्याववक्त्रः शुष्कास्यः, श्यावमुखः| समन्तात्सर्वदिक्षु सोद्वेगं कृत्वा विलक्षोऽस्पष्टदृष्टिर्वीक्षते| यत्र यस्मिन् द्रव्ये तेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण वीक्षत इति सम्बन्धः| तथा तस्योत्तरीयपटः स्कन्धादितः स्रंसते पतति तथा स्तम्भादिभिरात्मनोऽन्तर्धानं करोति| कुड्यं भित्तिः| अस्थानेऽप्रसङ्गे हसति| पृष्टः सत्रसम्बन्धमनन्वितपदार्थमुत्तरं ददाति| नैव वोत्तरं ददातीति सम्बन्धः| विवक्षुर्मुह्यति? यत्किञ्चिद्वक्तुमिच्छति न तत् स्मरतीत्यर्थः, ग्रीवामालभते शिरोधरां स्पृशतीति| सर्वं च कर्तव्यं विपरीतमाचरति| स्वभूमावुचिते स्थाने नावतिष्ठते|| १७||
नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्वाः समाचरन्त्येवम्|
तस्मादग्न्यादिष्वपि परीक्षेत||१८||
एवं च सविषमन्नमग्न्यादिष्वपि परीक्षेत| यतो नैतावता विषदलक्षणेनैव निश्चयेन सविषमन्नं परिज्ञायते| यस्मादनवस्थितसत्वा अधीरप्रकृतयो नृपपरिचारका नृपाज्ञात्वरिता अपराधान्तराद्वाप्येवंलक्षणयुक्ता भवन्ति| विषदानापराधादन्योऽपराधोऽपराधान्तरम्|| १८||
वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते||१९||
वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो भवति-मुसलाकृतिर्ज्वलति| रूक्षं निःस्नेहं मन्दं मृदुवेगमर्चिर्ज्वाला भवति|| १९||
कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति||२०||
तत्र धूमश्चास्य सविषान्नस्य प्रसेकरोमहर्षादीञ्जनयति|| २०||
तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्|
धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्||२१||
तत्र विषान्नधूमजेषु प्रसेकादिषु नलदादिभिः समभागैर्माक्षिकद्रुतैर्नस्यं चाञ्जनं च कुर्यात्| नलदं मांसी| धूमं वा अपामार्गादिकृतं पिबेत्| सुमनःक्षारकं सुमनसां मुकुलकम्| अपामार्गादिद्राक्षान्तं समभागम्| घ्रूतगुडौ पिण्डीकरणाय| हेतुसादृस्यादेवकारप्रयोगः|| २१||
स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्|
अतो वयोभिः परीक्षेत|
तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति|
मक्षिकाः सविषान्ने ननिलीयन्ते|
निलीनाश्च व्यापद्यन्ते|
दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते|
कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति|
हंसस्यगतिः स्खलति|
कूजति भृङ्गराजः|
माद्यति क्रौञ्चः|
विरौति कृकवाकुः|
विक्रोशति शुकः शारिका च|
छर्दयति चामीकरः|
अन्यतो याति कारण्डवः|
म्ऱ्रियते जीवज्जीवको ग्लायति वा हृष्टरोमा भवति नकुलः|
शकृद्विसर्जति वानरः|
रोदिति पृषतः|
हृष्यति मयूरः|
दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति||२२||
वयोभिः पक्षिभिरपि परीक्षेत| यतः कदाचिन्निर्विषमप्यन्नं स्नेहलवणादिकं प्राप्याग्निरित्थमेव भवति| अन्यत्सुबोधम्| मक्षिकाः सविषेऽन्ने न निलीयन्ते नावतरन्ति| निलीना आपतिता आपन्नाश्च व्यापद्यन्ते म्रियन्ते| कृकवाकुः कुक्कुटो विरौत्यधिकं शब्दं करोति इत्यर्थः| शुकशारिके विक्रोशतः| उच्चैर्दीर्घशब्दो विक्रोशनम्| दृष्ट एव सविषेऽन्ने जीवञ्जीवको मरणं ग्लानिं वा प्राप्नोति| नकुलस्य च रोमहर्षः| वानरस्य पुरीषोत्सर्गः| पृषतस्य रोदनम्| मयूरस्य हर्षः| अस्य च मयूरस्य दर्शनात्तत्कालमेव विषं मन्दशक्तितां प्राप्नोति|| २२||
विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति|
तद्बाष्पेणापि धूमवन्मूर्च्छादयः|
तेषां तद्वदेव साधनम्||२३||
अतिपीतधूमवत्सविषान्नबाष्पाद् व्याधयो भवन्ति| धूमविधौ चोक्तं मूर्च्छारक्तपित्तार्दितानीति| तद्वच्च साधनं चिकित्सितं घृतपाननस्यादिकं धूमविधावेव वक्ष्यमाणलक्षणम्|| २३||
हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति|
तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः||२४||
विषान्नं स्पृष्टं विषमिव स्पृष्टं दाहादीन् करोति| स्वापः अचेतनत्वम्| तत्र विषस्पर्शजेषु दाहादिषु श्यामादिभिः समभागैर्जलपिष्टैः स्पृष्टाङ्गलेपः| श्यामा गन्धप्रियङ्गुः| इन्द्रगोपो भास्वरः क्रिमिविशेषः| सोमो ब्राह्मी|| २४||
अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च|
तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म||२५||
सविषमन्नमभ्यवह्रियमाणस्य स्थितमोष्ठचिमिचिमायनादीन् करोति| लवणरसापरिज्ञानं लवणरसो जिह्वां न चेतयत इत्यर्थः| तत्र धूमोक्तं कर्म| विषान्ने धूमोक्तं नलदकुष्ठादिभिर्नस्यादिकं दन्तकाष्ठोक्तं सविषे दन्तकाष्ठे वक्ष्यमाणम्|| २५||
आमाशयगतं स्वेदमदमूर्च्छाच्छर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति||२६||
तच्च विषान्नमामाशयप्राप्तं स्वेदादीन् करोति| दृष्टेर्हृदयस्य च रोधः स्तम्भः| बिन्दुभिर्नानावर्णैरङ्गानामाचयः समन्ताच्चयनम्|| २६||
तत्र मदनफलालाबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा|
ततः स्निग्धशरीरं विरेचयेत्||२७||
तत्र मदनफलादिभिर्दधिसंयुक्तैर्वमनं दद्यात्| अलाबु कटुकालाबुफलम्| बिम्ब्यास्तुण्डिकेर्याः फलम्| कोशातक्या जालिन्याः फलम्| निष्पावाम्बुभिर्वा केवलैर्वमनम्|
निष्पावः शिम्बिधान्यविशेषः| ततः कृते वमने पश्चात् स्निग्धशरीरं विरेचयेत्| तदासुत्य संस्रुतं जलम्|| २७||
त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेव जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्|
तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां यवागूं पाययेत्|
परिणतायां च तस्यां त्रिकटुकसिद्धेन मुद्गयूषेण किञ्चिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्|
मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्||२८||
ततः कृते वमने पश्चात् स्निग्धशरीरं विरेचयेत्| विरेचनार्थं च त्रिफलादिचूर्णं समाक्षिकं यथाप्रकृति च सिंहादिनामान्यतमस्यान्तर्जठरसम्भवेन पित्तेन मृगोर्वारोर्गवाक्ष्या रसेन वा पानोपयोगेन संयुक्तं पाययेत्| अयं च योगो जीवनो नामागदः परं सर्वविषाणामौषधम्|
तस्मिंश्च जीर्णे श्यामातिविषासिद्धेन क्षीरेण घृतेन वोपस्तम्भितां स्वल्पेन युक्तां यवागूं पाययेत्| श्यामा गन्धप्रियङ्गुः| अन्यत्सुबोधम्|| २८||
पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति||२९||
पक्वाशयगतं तृडादीन् करोति|| २९||
तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं, समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्||३०||
तत्र नीलिनीफलसंयुक्तं सर्पिर्विरेचनम्| दूषीविषचिकित्सायां वक्ष्यमाणं (उ०अ०-४०) दूषीविषारिनामानमगदं समाक्षिकं दध्ना पाययेत्|| ३०||
दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वौष्ठमांसशो
फश्च||३१||
दन्तप्रयुक्ते विषे कूर्च्चकस्य सदनं दन्तविषौषधिगन्धश्च दन्तकाष्ठे रूक्षता च जिह्वादीनां शोफः|| ३१||
तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात् दाडिमकरमर्दभव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्||३२||
तत्र शस्त्रेण प्रच्छानं दन्तमांसादिषु कृत्वा धातकीपुष्पादीनां चूर्णेन समाक्षिकेण प्रतिसारणं सश्लेष्मत्यागं मुखे औषधस्य धारणं कुर्यात्|
केवलेन वा सप्तच्छदकल्केन प्रतिसारणं कुर्यात्| कल्को द्रवमिश्रचूर्णः| तथा दाडिमादीनां रसेन माक्षिक-युक्तेन गण्डूषः| करमर्दं कराम्लम्| आम्रातकं पीतनकम्|| ३२||
अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः||३३||
अनेनैव प्रकारेण जिह्वानिर्लेखनादयो व्याख्याताः| तेनैतदुक्तं भवति-जिह्वानिर्लेखनादिषु प्रयुक्ते विषे दन्तकाष्ठवल्लक्षणं तद्वदेव चिकित्सा| वक्त्रसंयोगात्साम्यमेतेषु विषस्य| केवलं ताम्बूलादि मुखे कार्यम्|| ३३||
अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रूपदेहराग वेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यञ्च||३४||
अञ्जनप्रयुक्ते विषे अश्रूपदेहादयो भवन्ति| उपदेहो दूषिका| दृष्टिविभ्रमो दर्शनभ्रान्तिरसत्यदर्शनम्|| ३४||
तत्र सर्पिष्पानं योज्यं श्रृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्|
ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्|
कपित्थमेषश्रृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्|
तच्च स्रोतोऽञ्जन सुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्||३५||
तत्र घृतपानं चिकित्सा| पिप्पलीश्च पयसा क्षीरेण श्रृतेन सप्तवारान् परिशोष्य परिशोष्य भावयेत्| ततस्तासां कल्केन पक्वं सर्पिर्नेत्रे तर्पणं कार्यम्| कपित्थादीनां पुष्पैः पिष्टैर्वरणाच्च रसेन पीडितेनाञ्जनं कार्यम्|
मेषश्रृङ्गी अजश्रृङ्गी| बृहत्यादेश्चूर्णं सप्तकृत्वो माक्षिकेण भावयेत्| तेन चूर्णेन स्तोकेन सौवीरेणाञ्जनेन सुवर्णचूर्णेन च युक्तमञ्जनं देयम्|| ३५||
नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्कफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च||३६||
नस्यधूमयोः प्रयुक्ते विषे शिरोरुगादि|| ३६||
तत्राऽतिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्||३७||
तत्राऽतिविषाकल्केन क्षीरेण च सिद्धं घृतमुभयत्रापि नस्ये पाने च देयम्| श्वेता गिरिकर्णिका|| ३७||
अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदारणानि||३८||
अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहादयः| दरणमङ्गस्य खण्डशो गमनम्|
तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्|
एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्|
गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानिशेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः||३९||
तत्र शीतोदकपरिषिक्तस्य सतश्चन्दनादिभिरनुलेपनम्| वेणुपत्रिका हिङ्गुपत्रिका| अमृता गुडुची| सोमवल्ली ब्राह्मी| श्वेता कटभी| कालेयकं चन्दनम्| एतान्येव च चन्दनादीनि कपित्थरसेन गोमूत्रेण च संयुक्तानि पेयानि| गिरिकर्णिकादीनि मृगोर्वारुमूलान्तानि शेलुक्वाथे पिष्टानि प्रलेपार्थे योज्यानि| श्वेतमूलं पुनर्नवा| सर्पसुगन्धा नागदमनी| मृगोर्वारुर्गवाक्षी| शेलुः श्लेष्मातकः|| ३९||
अनेनोद्वर्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्याऽऽस्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः||४०||
अनेनाभ्यङ्गविषप्रयोगेणोद्वर्तनादिविषप्रयोगा व्याख्याताः| तेनैतदुक्तं भवति- इहाभ्यङ्गेन स्पर्शप्रयोगो विषस्यैवमुद्वर्तनादिभ्योऽपि| अतस्तदेव लक्षणं, सैव चिकित्सा| पादुके काष्ठकृते| उपानहौ चर्मकृते| यानं रथादि| एतदेव निर्धारयति||४०||
विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीख़दिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः||४१||
आभरणप्रयुक्ते विषविकारे विशेषेणाश्वगन्धादिकल्कैर्मिश्रितैर्गोपित्तसंयुक्तैर्लेपः| किणिही गिरिकर्णिका|| ४१||
पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः||४२||
पादपीठकृते विकारे श्लेष्मातकादिकल्को माक्षिकयुक्तः प्रलेपः| सर्पसुगन्धा नागदमनी|| ४२||
छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः||४३||
छत्रप्रयुक्ते स्फोटोद्भवः|| ४३||
तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः||४४||
तत्र मधुकादिभिर्मिश्रितैर्गोपित्तसंयुक्तैः प्रलेपः सर्वगात्रेषु|
अनेन चामरव्यजने व्याख्याते||४५||
अनेन छत्रविशेषेण चामरबालव्यजनविषे अपि व्याख्याते| तेनैतदुक्तं भवति-उपयोगसामान्यादेतयोश्छत्रेण सदृशलक्षणत्वम्| सैव चिकित्सा| व्यजनं तालवृन्तम्|| ४५||
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च||४६||
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरसि वेदनादिजन्म|| ४६||
तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्णघृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः|
गोमयमालती मूषिककर्ण्यन्यतमरसो वाऽऽगारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः||४७||
तत्र श्यामादीनां चूर्णेन घृतर्क्षपित्ताभ्यां मिश्रितेन सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः| श्यामा प्रियङ्गुः| पालिन्दी त्रिवृता| गोमयादीनामन्यतमस्यैकस्य पीडितो रसः प्रलेपः| श्लेष्मातकत्वगादीनि मिश्रितान्यजाक्षीरेणालोडितानि परिषेकः शिरसि|| ४७||
अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः||४८||
अनेन शिरोऽभ्यङ्गविषेण शिरःस्नानोदकादिविषाणि व्याख्यातानि उपयोगसादृश्याल्लक्षणचिकित्सितयोरपि सादृश्यम्| कङ्कतं काष्ठादिमयं बहुदन्तं केशसंयमनम्| उष्णीषः केशबन्धपट्टकः|
कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च||४९||
कर्णपूरणद्रव्यप्रयुक्तेन शोफाद्युत्पत्तिः| श्रोत्रयोर्विगुणता अश्रवणमिति|| ४९||
तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः||५०||
तत्र बहुपत्रायाः स्वरसो घृतमाक्षिकाभ्यां संयुक्तः कर्णपूरणे योज्यः| बहुपत्रा बृहती| केवल एव वा सुशीतः सोमवल्कस्य रसः कर्णपूरणम्| सोमवल्कः कट्फलः|| ५०||
मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः||५१||
मुखालेपद्रव्यप्रयुक्ते मुखश्यावत्वाद्युद्भवः| पद्मकण्टकाः क्षुद्ररोगेषु (उ० अ०-३६) वक्ष्यमाणलक्षणाः| अभ्यङ्गजा ये अभ्यङ्गप्रयुक्तविषविकारास्त्वग्दाहस्वेदादयः|| ५१||
तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो मधुसर्पिषी पानम्||५२||
तत्र मधुकादिभिर्मिश्रितैः सघृतैर्लेपः| बन्धुजीवः पुत्रतमः| भञ्जी भार्ङ्गी| तथा घृतमाक्षिकं मिश्रितं पानार्थे प्रयोज्यम्|| ५२||
सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथासाश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च||५३||
विषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथाद्युद्भवः|| ५३||
तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति||५४||
तत्रानन्तरोक्तमुखालेपविषविकारविधिः विषान्नबाष्पवच्चिकित्सा च|| ५४||
भवति चात्र-
फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्|
भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः|
घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि|
प्रतीवापं ततो दत्त्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्|
ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च|
आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः||५५||
भवति चात्रेत्यादिसुबोधम्|| ५५||
मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्|
तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्|
विषसन्धारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्|
अपि च-
सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्|
प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते||५६||
अपि चेत्यनेन सविषोपकरणद्रव्यलक्षणचिकित्सितमुक्त्वा तदुपयोग्यौषधसम्भारलक्षणार्थं समुच्चिनोति| एवंविधं भेषजागारमौषधगृहमिष्यते| किम्भूतम्? सापिधाने संस्थगने घटिकादौ स्थापितमौषधं यत्र| मूटं प्रसवेकं पोट्टकमित्येकोऽर्थः| फलकं काष्ठमयं बहुकोष्ठम्| राजधान्यां प्राच्यामुदीच्यां वा दिशि गुप्तं भेषजगृहमिष्यते|| ५६||
उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्|
महानसं सुसम्मृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्|
सद्द्वास्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावस्तुवितानकम्|
सुधौतदृढकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्||५७||
तत्रेव महानसं गृहमिष्यते| किम्भूतमित्याह- उच्चैरित्यादि| उच्चैरुन्नतं महानसं इन्धनागारं प्रशस्तदिग्देशत्वादियुक्तं प्रशस्तायां दिशि देशे च कृतमित्यर्थः| वातायनं गवाक्षम्| सद्वास्थं शोभनद्वारपालम्| कक्ष्यावत् सुविभक्तयथोदितस्थानम्| वितानकं दण्डधृतविस्तीर्णोपरिपट्टम्| सुधौतं दृढं च कुम्भादिकं यत्र जलमिन्धनं च जात्यन्वयपरस्परान्वेषणादिना परिशुद्धं यत्र|| ५७||
स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः|
क्लृप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः||५८||
तत्र च सूदाः अत्र संस्कारकाः स्वकर्मकुशलत्वादियुक्ताः शस्ताः| पित्र्या राज्ञः उभयथा पितुरागताः राज्ञश्च कृत्यैरसङ्गताः| कृत्याः क्रुद्धलुब्धभीतादयः कौटिल्ये प्रसिद्धाः| तैः सङ्गतास्तु कदाचिद्रागद्वेषादिकेनान्यथा वर्तन्ते|| ५८||
तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः|
संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशानुगः||५९||
तेषां च सूदानामधिपतिरध्यक्षोऽपि विप्रत्वादिगुणयुक्तः|
सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः|
मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः||६०||
सर्वेऽपि राजपरिचारका ईदृशा एवेष्यन्ते| तथा मिथः परस्परं, सङ्घातेन विग्रहेण विरोधेन च रहिताः| भूभृते राज्ञे च हिताः| परस्परं विरोधसङ्घाताभ्यां हितमवसादयन्ति|| ६०||
तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्|
भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः||६१||
तत्र च परिचारकान् बहूनेको गुणवान्वैद्यगुणयुक्तः प्रतिजागृयात्| किम्भूतः? भूभृतो राज्ञो देहोपकरणानां दोषरक्षणे समुद्यतः सन्|| ६१||
अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः|
तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्||६२||
अथ तस्य भूभृतो विजिगीषोरमित्राणामाभिमुख्येन व्रजतो वैद्यो युद्धार्थमागतं योधजनं सैनिकं चिकित्सेत्| किम्भूतो वैद्यः? सुष्ठु सज्जानि निकटस्थितानि औषधादीनि यस्य| तथा तुङ्गेनोन्नतेन ध्वजेनाख्याता निवासभूमिर्यस्येति|| ६२||
पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्|
दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च|
प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्|
भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्||६३||
तस्य चाभ्यमित्रं गच्छतो राज्ञोऽरयो मार्गादीन्विषेण दूषयन्ति| अतस्तान्यत्नाज्जानीयात् विद्यात्| दुष्टांश्च ज्ञात्वा यत्नादेव शोधयेत्| महति प्रतानवति घने वृक्षादौ विषे दत्ते तच्छाया दूषिता भवति| यवसो वाहभोजनं दूर्वार्यादि| अविज्ञाय राज्ञः प्रस्थानं प्रयाणं निर्गमनं नागत्य नाप्राप्य कटकस्यावासं न प्रयोजयेत्| तेषां च दूर्वार्यादीनां दुष्टपरिज्ञानलक्षणमुच्यते| मार्गः शत्रुनगरं प्रति स्पष्टः उन्मार्गः छद्मपथः|| ६३||
विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते|
प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपाः||६४||
विषोपहता भूमिरवयवे दग्धेव लक्ष्यते|| ६४||
विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः|
छर्दिर्मूर्च्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते||६५||
तत्स्पर्शाच्च पादनखा विशीर्यन्ते दाहादियुक्ताः| छर्द्यादीनां च सम्भवः|| ६५||
तत्र सौभाञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्|
मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया|
मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च|
सर्वगन्धैः समं योज्यं पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्|
सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलां गन्धनाकुलीम्|
चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्||६६||
तत्र सौभाञ्जनादिकं भूमिदोषोदितं दधिमात्रया स्तोकेन दध्ना पाययेत्| तथाजादीनां त्रयाणामपि मूत्राणि रुधिराणि च गृहीत्वा तानि च सर्वगन्धद्रव्यैः संयोज्य च पचेदामांसपाकात्| पक्वे च सोमराज्यादिकं चूर्णितं क्षिपेत्| तेनैव निष्पन्नेन तां विषोपहतां भुवं प्रोक्षयेत् बिन्दुभिः सिञ्चेत्| सुनन्दा रास्ना| सरला त्रिवृत्| गन्धनाकुली सर्पाक्षी| चारटी पद्मचारिणी|| ६६||
सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्|
फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनभिनन्दितम्||६७||
पथि च सविषमुदकम् ईषदुष्णत्वादिगुणयुक्तं भवति|
मृताकुलितमत्स्यञ्च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्|
ओदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते|
विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्च्छाज्वरप्रदः|
दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्||६८||
तेन चोदकेन साधितश्चोदनो भुक्तमात्र एव विदाहं याति| कृच्छ्राच्च जठरे पच्यते| पक्वश्च मूर्च्छाज्वरकरः| अन्यवर्णानपि भावान् पुरुषस्य दर्शयति| जठरे पक्वः सन् कर्बुरं कपोतवर्णम्|| ६८||
तत्र शिग्व्रादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्|
अजशृङ्गी विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्|
फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्|
बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्|
कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्|
एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीमपि|
पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषी भवेत्|
पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्|
कलशान्तर्गतान्दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि||६९||
तत्र शिग्व्रादिकं भूमिदोषोदितं (सू०-६९) दधिमात्रयेति| शिग्रुः सौभाञ्जनपर्यायः| तथाजशृङ्गादीन् दग्ध्वा भस्मोदकेन सम्मिश्र्य गालयेत् पटे स्रावयेत्| बहुशश्च गालितं पचेदाघनीभावात्| तत्र च सरलादिकं कल्कितमुदकपिष्टं प्रतीवापं क्षिपेत्| विशाला गवाक्षी| विषघ्नी गुडूची पद्मचारिणी वा| `करम्भः कर्कशो युग्मफलो देवोत्तमारणी’| फणिज्जकं मरुबकम्| प्रतीवापमर्धपक्वे देयम्| तस्माच्च बिन्दवो यत्र भूप्रदेशे पात्यन्ते तन्निर्विषं भवति| पाटल्यादिकं च पिहितकलशान्तर्गतं दग्ध्वा सविषेऽम्भसि विषनाशनाय तद्भस्म प्रक्षिपेत्| पारिभद्रको निम्बः| सिध्रकः सिन्दुवारः|| ६९||
शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः|
भ्रममूर्च्छादिकारी च शिग्व्रादिस्तत्र वेष्यते|
देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्|
वज्रकन्दं लतां लोध्रं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्|
वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च|
सर्वतश्चूर्णसम्पर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः||७०||
मार्गवृक्षशिलादिविषदानाद्विषसंयुक्तो वायुः शीतकालेऽत्युष्णो भवति, उष्णे च शीतः| भ्रमादींश्च करोति| तत्र चेदमिष्यते-देवदार्वादिचूर्णं वृक्षाग्रादिषु विकिरेत्| नतं तगरम्| अनन्ता दूर्वा| वज्रकन्दं सुधा| लता प्रियङ्गुः| पताका देवगृहादिध्वजपटः| दूष्याः पटमयानि’ गृहाणि| ये हि मध्यदेशादौ वृक्षाः प्रसिद्धा, इति सर्वतः सर्वदिग्देशं चूर्णसम्पर्केणानिलस्य वायोर्निर्विषता भवति|| ७०||
विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते|
निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्|
कुर्यात् फलपलाशादि कण्डूपाकातिसारकृत्|
भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते||७१||
पादपे वृक्षे विषदूषिते छाया तत्पत्रादीनां कान्तिर्विकृता स्वरूपाच्चलिता भवति| तस्य विषदूषितस्य वृक्षस्य पुष्पं निर्गन्धमतिगन्धं वा भवति| आघ्रातं हृदि शिरसि च रुजं करोति, तस्य च फलपलाशादिकं कण्ड्वादिकृत्| पलाशं पत्रम्| तत्र च सर्वं भूमिदोषोक्तं (सू०-६९) विधानं कार्यम्|
न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्|
विविधान्कुर्वते योगान्कुशलाः खलु मानवाः||७२||
तत्र चाभ्यमित्रव्रजेन कन्यामपरीक्षितामज्ञातां च राजा न स्पृशेत्| किमर्थमत उच्यते-कुशला अध्यवसायच्छद्मवन्तो मानवाः मारणान् विविधान् प्रयोगान् कुर्वते|| ७२||
आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयी कृता|
स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्|
तद्धस्तकेशसंस्पर्शान् म्लायते पुष्पपल्लवैः|
शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि|
जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्||७३||
एवं स्थितेऽस्मिन् प्रसङ्गे किमुच्यत इत्युच्यते- आजन्म जन्मप्रभृति स्वल्पतराभ्यासेन विषसंयोगाद्विषमयी कन्या कृता स्पर्शोच्छ्वासादिभिः पुरुषं हन्ति मारयति| तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्| किमित्याह-तद्धस्तेत्यादि| तया हस्तस्पृष्टैः केशस्पृष्टैश्च पुष्पैः पल्लवैश्च म्लायते| सा च यस्यां शय्यायां स्वपिति तत्र च मत्कुणैर्म्रियते इति सम्बन्धः| वस्त्रे यूकादिभिर्म्रियते तत्स्नानोदके जन्तुभिर्मक्षिकादिभिर्म्रियते| एवं तां कन्यकां ज्ञात्वा दूरतस्त्यजेत्|| ७३||
नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्|
नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः||७४||
तथा नृपो राजा मन्त्रागदवार्यादिभिरप्रोक्षितं तथाविज्ञातस्वरूपं भिषजा चादृष्टं सूदाद्यैश्च परिचारकैरप्राशितं न किञ्चिदप्याहारमाहरेत्| सूदादीनां प्राशननियमो मित्रबान्धवादिव्यापत्तिभयात् कदाचिन्न ददाति विषमिति|| ७४||
धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्|
परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्|
अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थं स्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्||७५||
अतःपरं सर्वार्थसिद्धनामानमगदं वक्ष्यते-अथेति मंगले| शुक्लपक्षे द्वादशीनवम्यादावहनि पुष्पादीनामन्यतमेन योगं गते चन्द्रे प्रशस्ते मुहूर्ते लग्ने सिन्धुस्स्रोतःसमुत्थानादियुक्तं सौवीराञ्जनं गृह्णीयात्|| ७५||
तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः|
तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमंगलपूर्वकमग्निमुपसमाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिर्गोमयैर्वा प्रज्वालयेत्||७६||
तस्याष्टौ भागास्तस्य चाष्टमेन भागेन समानि प्रत्येकं कनकादीनीति सर्वं पिष्ट्वा सम्मिश्र्य मूषायां मय्यां नाड्यां प्रक्षिप्य बल्यादिनाग्निं पूजयित्वा खदिराद्यन्तमदारुणा शुष्कगोमयपिण्डैर्वा प्रज्वालयेत्सह मूषया| तैजसानां कनकादीनामावर्तनभाण्डं मूषेत्युच्यते|| ७६||
ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रादित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्य-सुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वा वृद्धवैद्यब्राह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातमावृत्य पृथक् पृथक् निषेचयेत्||७७||
ततश्चार्यावलोकितेश्वरादीन् सुमनोक्षताभिरर्चयित्वा तथा वृद्धवैद्यान् ब्राह्मणांश्च शुक्लवाससस्ततो महतीभिर्दक्षिणाभिर्हिरण्यवरवारणादिभिः पूजयित्वा तस्मिन् खदिराद्यग्नौ ध्मातमावृत्य शस्त्रशलाकयोर्ध्वमधश्च सम्मिश्र्य ततोऽवतारितं गोमयस्वरसादिभिर्यथाक्रमं पृथक्सिञ्चेत्|| ७७||
गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाश्रृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकाक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु||७८||
सुबोधम्|| ७८||
ततः शुक्ले वाससि बद्ध्वा द्वादशरात्रमान्तरिक्षेऽम्भसि वासयेत्||७९||
ततः कुङ्कुमोदकसेके दत्ते शुक्ले पटे बद्ध्वा आन्तरिक्षे जले द्वादशरात्रमधिवासयेत्|| ७९||
ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालानुसार्यप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्ययादृषदि पेषयित्वा सुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवलश्रृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषभृङ्ग्यसनसारान्यतम–घटितायामञ्जनिकायां निधापयेत्||८०||
ततश्छायायां शोषयित्वा दत्तस्फटिकादिप्रतीवापं पुनरपि पूर्वोक्तेन बलिमङ्गलादिना कन्ययादृषदि पेष्यं प्रतीवापं चूर्णम्| किम्भूतया कन्यया?
अहतानि शस्त्राद्यपाटितानि वासांसि यस्याः तथा तथैव कन्यया कर्तृभूतया सुवर्णाद्यन्यतमरचितायामञ्जननाड्यां वैद्यो निधापयेत् स्थापयेत्| गवलं माहिषं श्रृङ्गम्|| ८०||
अथा पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्वविद् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्||८१||
अथाथर्ववेदविदा ब्राह्मणेन सावित्रेण सौरेण मार्गेण कृतस्वस्त्ययनं अभिसंस्करणीयम्|| ८१||
ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वरैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादिमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्|१|
अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्||१||
अथ मन्त्रः- नमःश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय|
तद्यथा औम् चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा||२||
ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः प्रत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्|
तस्मादेतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजिगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक् प्रकल्पयेदिति||८२||
धारिणी विद्या| राजमात्रा अन्ये वित्तसम्पन्नाः|| ८२||
भवन्ति चात्र श्लोका-
अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः|
यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति वञ्चनाम्||८३||
भवन्ति चात्रेति समुच्चयाय तन्त्रवाचोयुक्तिः| अथ बृहस्पतिकृताः योगा वक्ष्यन्ते| यान् योगान् सेवमानो राजा शत्रुभ्यः वञ्चनां लाघवं च नैति न प्राप्नोति|| ८३||
बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाह्लिकोषगुणाः|
श्रीपर्णी सल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्|
सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषम्|
यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्|
कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च||८४||
बिल्वादीनां क्वाथेन सविषं यवसादिकं प्रोक्षितं सद्यं एव निर्विषतां याति| आढकी तुवरी| बाह्लिकं कुङ्कुमम्| श्रीपर्णी काश्मर्यम्| सल्लक्यश्वमूत्री|| ८४||
शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्|
समङ्गावृषमूलावक्कपित्थवृषशोणितम्|
सहदन्तशठं तद्वत्प्रोक्षणं विषनाशनम्||८५||
तथा शेल्वादिप्रोक्षणं विषनाशनम्| गोपी शारिवा| समङ्गा मञ्जिष्ठा| दन्तशठं कशैलम्| तच्च जम्बीरम्| तद्वच्च निष्क्वाथेनेत्यर्थः|| ८५||
लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गाऽलहरेणुकाः|
यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ताः बभ्रुपित्तेन कल्किताः|
निखनेद् गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले|
संस्पुष्टं सविषं तेन सद्योभवति निर्विषम्||८६||
लाक्षादयो माक्षिकसंयुक्ताः नकुलपित्तेन च कल्किताः पिष्टा गोशृङ्गान्तस्थाः सप्तरात्रं भूमौ निखनेत्|
ततः सप्तरात्रादुधृत्य मणिं गुलिकां कृत्वा हेम्ना सुवर्णेन वेष्टयेत्| तं च मणिं हस्तेन धारयेत्| तेन हस्तस्थितेन मणिना स्पृष्टं सर्वमेव सविषं निर्विषतां याति|| ८६||
मनोह्वाऽलशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः|
कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः|
शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः|
विषजित्परं कार्यो मणिरत्र च पूर्ववत्||८७||
मनोह्वादीनि च शुनः पित्तेन गोर्वा कपिलायाः पित्तेन श्लक्ष्णपिष्टानि सौम्यनामागदः पूर्वयोगादत्यर्थविषनाशनः|| ८७||
मूषिकाजरुहा वाऽपि हस्तबद्धा विषापहाः||८८||
मूषिकानामौषधिः| द्रवन्तीति केचित्| अजरुहा प्लक्षरुहा| विषभुक्तस्य हस्तबन्धानाद् विषनाशिनी|| ८८||
हरेणुमांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुकं मधु|
अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः|
वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेभिश्च लेखिताः|
श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्||८९||
हरेण्वादयश्च श्वपित्तपिष्टैः मणिः पूर्ववत्| एभिश्चानन्तरोक्तैरगदैर्वादित्राणि पताका वैजयन्त्यश्च यत्प्रलिप्तं तच्छब्देन तद्गन्धेन तत्स्पर्शेन च विषभुक्तो निर्विषतां याति|| ८९||
त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनाद्वयम्|
सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्|
मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्|
तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्|
विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्||९०||
त्र्यूषणादिकं पिष्टं माक्षिकयुक्तं गोशृङ्गे स्थापयेत्| ततो मात्रां स्तोकं भोजनादौ योजयेत्| तत्संस्कृते कोष्ठे विषं भुक्तं जरां याति| इन्द्रवारुणी गवाक्षी| ननु स्वस्थस्य भोजनपूर्वं दत्तं तदनु च विषं न भुक्तमिति कदाचिद्दोषकोपाय भवतीत्याह- निर्विषेऽपि न दोषकृत्|| ९०||
जतुसर्जरसोशीरसर्षपापत्रवालकैः|
सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च|
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्|
न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः|
न कृत्याकार्मणाद्याश्च धूपोऽयं यत्र दृश्यते||९१||
जत्वादिभिर्मिश्रितैर्वासगृहे धूपः सविषनाशनः, कीटादीनां कृत्यादीनां चोपनिपातनौ नाशनः|| ९१||
शिखिपिच्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्|
धूपे विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः||९२||
शिखिपिच्छादिकेन सघृतेन शयनादिकेषु धूपो विषनाशनः|| ९२||
विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्|
द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्|
गोश्रृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः|
पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिञ्च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्||९३||
तथा स्नानीयेऽम्भसि विषनाशनाय पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिकं योजयेत्|| ९३||
क्वाथो धवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः|
सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः|
कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः|
मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः|
क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतैर्हितः||९४||
अथवा धवादिभिः कतकादियुक्तैः कृतः क्वाथो दधिघृतमिश्रः स्नानीयेऽम्भसि योज्यः चन्दनद्रुमवल्कलादीनां वा कल्कः स्नानादिजले योज्यः| द्रुमशब्दस्य चन्दनक्षीरिपलाशैः सम्बन्धः| एतेषां वल्कलैस्त्वग्भिरथवा सर्वेषूदकार्येषु स्नानादिकेष्वेषां चन्दनादीनां काकमाचीसंयुक्तानां क्वाथो विषनाशनः| नाकुली सर्पाक्षी| एलावालुकं वालुकम्|| ९४||
रोचनापत्रनैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् बहून्|
विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः||९५||
रोचनादिभिर्ललाटादिषु तिलकान् धारयेत्| विषैर्न बाध्यते| नार्यादीनां च प्रियो भवति| नैपालीशब्देन मनःशिलोच्यते|| ९५||
चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः|
दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः||९६||
सविषं गात्रं हरिद्रादीनां चूर्णेन दिग्धं निर्विषतामेतीत्याह- गौतमः|| ९६||
नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात्सञ्जीवनात्मकान्|
अगदान्विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च|
पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह|
द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्|
विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि||९७||
सञ्जीवनादींश्चागदान् विषप्रतिषेधे वक्ष्यमाणान्नस्यादिषु योजयेत्| विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च योजयेत्| विषप्रतिषेधोक्तप्रकारेण च यदि रक्तविस्रावणावसरः ततः सिरामोक्षो विधेयः|| ९७||
हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः|
पिबेद् घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्|
सर्पिः क्षौद्रं दधिक्षीरमन्तः शीतलं जलम्||९८||
शत्रुमध्यस्थिताय च भूभृते पूर्वमेव हृदयरक्षणं कार्यम्| तच्च विषप्रतिषेधे वक्ष्यते| तथा च शत्रुमध्ये विषप्रतिषेधे वक्ष्यमाणमजेयं नाम घृतं भोजनपूर्वं पेयम्| विषप्रतिषेधे अमृतं नाम घृतं भोजनपूर्वं देयं भिषजा| अन्ततः शीतलं जलं सर्पिराद्यभावे शीतमपि जलं पेयमित्यर्थः|| ९८||
सितामधुकपालिन्दी कल्कवन्मांसमिष्यते|
गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्|
सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्|
सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः||९९||
सितादिकल्कसंयुक्तं च मांसं विषनाशनायेष्यते| कस्य मांसमाह गोधादीनाम्| तथा पृषतस्य मांसं शुण्ठीपिप्पलीयुक्तम्| तथा शिखिनो मयूरस्य मांसं नागरेण वातिविषया वा शर्करया वा युक्तम्| एषां च गोधादीनां मांसेन यथास्वं योग्यसयोग्यौषधकल्पिताश्च रसाः|| ९९||
विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा|
सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||१००||
येन च विषं भुक्तं तस्य कृतवमनविरेचनस्य काले तदवस्थायोग्यं सूक्ष्मं सुपिष्टं ताम्रचूर्णं माक्षिकसंयुक्तं हृच्छोधनाय दातव्यम्|| १००||
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्|
न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्|
जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः||१०१||
एवं शुद्धे हृदि सुवर्णचूर्णस्य च मात्रां दापयेत्| तेन किं भवतीत्याह- हेमपस्य पुरुषस्याङ्गे शरीरे विषं न सज्जते न तिष्ठति| यथा पद्मपत्रेऽम्बु न सज्जते| तस्य च विपुलमायुर्जायते| एष च मौलविषविधिर्गरेऽपि विधेयः करणीयः|| १०१||
इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्वरम्|
स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्|
आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽयमानुषाः|
यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः||१०२||
इत्थमनन्तरोक्तेन रक्षणप्रकारेण भिषग्वैद्यो नरेश्वरं विषगरादिभ्यो रक्षेत्| यतस्तस्य नरेश्वरस्य उच्छेदे विनाशे प्रजासम्बन्धिनां सर्वकर्मणामुच्छेदः| स च राजा भिषजातीन्द्रियैर्मानसैर्यत्नतः प्रज्ञादिभिः कर्मभिराराधनीयः, येन कुपितो दोषं न करोति| यतो राज्ञो मानुषत्वेऽपि आज्ञादयोऽमानुषा भवन्ति| अन्यपुरुषेभ्यः स एव शक्त इत्यर्थः| अयमेव तदाराधनोपाय उच्यते|| १०२||
यत्र साक्षान्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशेद्भिषक्|
न सम्म्तोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्|
उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्|
अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह|
देशे काले परार्थं च वदेद् धर्मार्थसंहितम्|
नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्|
नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्|
अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः|
उदारैः सान्त्वयन्वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया|
तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद् द्वेष्यसङ्कथाम्|
विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्|
अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्|
निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि|
न यायान्न चिरं तिष्ठेत्कोशस्थानावरोधयोः|
स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः|
मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्|
वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्|
दत्तं यत्तु नृपेणैव तद्धार्थं तुष्टिवृद्धये|
हसितव्ये स्मितं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः|
उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्मणि मूकताम्|
स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्|
अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्|
पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा||१०३||
राजगृहे यस्मिन् प्रदेशे साक्षाद्राजा स्थितः, तत्र विज्ञातो भिषक् प्रविशेत्| आत्मानं प्रथमं ज्ञापयित्वा प्रविशेत्| तत्रैव चेत्यर्थः| प्रविष्टश्च राज्ञः सम्मतोऽपि पूजितोऽपि अनुचितमधिकं हीनं वाऽऽसनं न भजेत्| उचिते चासने राज्ञः पुरतः एव तिष्ठेत्| वाक्यं च राज्ञोक्तं साध्वसाधु वेति नाक्षिपेत्| राजार्थं च वाक्यं येन राज्ञः प्रयोजनं तदहीनकालं कालानतिक्रमेण वदेत्| स्वार्थं तु वाक्यं राजप्रियैरात्महितैश्च राजपुरुषैः सह वदेत्| परार्थं च तदुचिते काले देशे च वदेत्| धर्मार्थसहितमपृच्छन्तं च राजानं नानुशिष्यात् न शिक्षयेत्| एतद्धि महत्साहसम्|
एनं च राजानमहितेनाचारेण नोपचरेत्| तद्धि राज्ञोऽहिताचरणं मूलच्छेदकरं समूलनाशनमित्यर्थः| राज्ञश्च वाक्यमनुकूलं प्रियं हितं च| राजानं चात्महितकार्यस्थं मिथ इति रहः सान्त्वयन्नहिताद्वारयेत्| केन सान्त्वयन्नित्याह- उदारैर्महार्हैर्वाक्यैः| एवं च तदा वाच्यं यदा तदुपेक्षया दोष आशङ्क्यते| अथ वारणपरे वाक्ये उक्ते यदि राजा तद्विरोधि वाक्यं ददाति तदा तूष्णीमेव स्यान्नाङ्गीकर्तव्यम्| तदुक्तं नाप्यनभिमतं प्रसह्य पुनर्वक्तव्यमिति|
द्वेष्यां च सङ्कथां राज्ञो वर्जयेत्| तथाविपश्चिदपि पण्डितोऽपि राजादेरचित्तज्ञ अतिप्रियोऽपि तस्यैवाचित्तज्ञत्वेन शीघ्रमेव विपरीतत्वं द्वेष्यतां याति| तथा बालिशोऽपि मूर्खोऽपि राजादेर्भाविच्चित्तज्ञः द्वेष्योऽपि शीघ्रं विपरीतत्वमतिप्रियत्वं यातीति| तथा स्वल्पान्यपि कार्याणि राजानमज्ञापयित्वा न कार्याणि| तथा राज्ञः कोषस्थानेऽवरोधे चान्तःपुरे अकारणं न यायात्| सकारणं गतोऽपि न चिरकालं न बहुकालं तत्र तिष्ठेत्| स्वल्पेऽपि लाभेऽनुद्धतमानसः सन् राज्ञस्तुष्टिं दर्शयेत्| तथान्येन सह परस्परालापं राजवेश्मनि वर्जयेत्| तथान्येन सह कौलीनं जनवादं च कुर्यात् तथान्येन सह द्वन्द्ववादितां विरोधवादं वर्जयेत्| राजलीलां चात्मनो वर्जयेत्| तथा वस्त्राभरणवाहनादिकं राजसदृशं वर्जयेत्| नृपेण च यदात्मनैव दत्तं वस्त्रादि तत्तुष्ट्या धारयेत्| राज्ञानुज्ञातं तद्दारादिपरिच्छददत्तं न गृह्णीयादित्येवशब्दार्थः| हसितव्ये वस्तुनि राज्ञः पुरतः स्मितं मुखविकासरूपमीषद्धसितं कार्यम्| प्रभोरेवानुवृत्तितः तेनैतदुक्तं भवति- यदि प्रभुर्हसति तदैव कार्यम् (स्मितम्), अथ न हसति तत्र मौनमेव| यावच्च हसति तावदेवैवं करणीयमिति| राज्ञान्येन वा परमर्मण्युच्यमाने मूकतामवलम्बेत| मूको वाग्विरहितः| स्वमर्मणि तूच्यमाने बाधिर्यादीन् कुर्यात्| एतावता हि लोको नाभिभवितुं शक्नोति| अत्यायासेन चात्मानमुच्छ्रितं बहुधनं पूजादिकयुक्तं न कुर्यात्| यत्र एवंविध उच्छ्राये स्वल्पेनापि धिक्कारेण शीघ्रमेव पातः एतदुच्यते अत्यायासेनोच्छ्रायात् पातो यथा दुःखकरो न तथा स उच्छ्रायः सुखकरो भवति|| १०३||
आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः|
कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते|
प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः|
यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्||१०४||
नृपते राज्ञः सेवासन्नत्वेन नैकट्येन शस्त्रादिना च क्रीडासदृशमपायबाहुल्यात्| सा चासन्नसेवा विनीतैः पुरुषैरतिमहता सेवाकुशलत्वेन निर्वाह्यते| न तु यथासुखम्| तथा भूपते राज्ञः सकाशाद् दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च प्राप्य न तथा प्रमादिना भवितव्यं, यथा तदैश्वर्यं बहुमानं च चिरमुपयोक्तुं शक्यते|| १०४||
विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्||१०५||
तस्य च राज्ञो भिषग्यथोचिते काले शय्यां विदध्यात्| किम्भूताम्? परितः समन्ताद्रक्षामन्त्रैरभिमन्त्रिताम्|| १०५||
रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्|
रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्|
सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्|
उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च|
एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः|
आयुष्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्||१०६||
रात्रौ च सिद्धार्थकान् रक्षामन्त्राभिमन्त्रितान् विदध्यात्| भूतिं च भस्मरक्षामन्त्राभिमन्त्रितां विदध्यात्| किम्भूताम्? अक्षतैर्यवैरन्विताम्| शुचिं च| तथोच्छीर्षके शय्यायाः पूर्वभागे रक्षाशक्तिं रक्षार्थां देवीं विशेषप्रतियातनां चित्रादिकृतां विदध्यात्| यवाङ्कुरैर्यावकेनालक्तकेन सहितं दूर्वया शाड्वलेन संयुक्तं नानाविधैः पुष्पैः फलैश्च संयुक्तमुदकपूर्णं कलशमुच्छीर्षके विदध्यात्| सन्ध्यायां चोपहारमुच्छीर्षं विदध्यात्| एतच्च स्वस्त्ययनं कर्म शुचिना भिषजा शुचेर्भूभृतो भूपतेः कर्तव्यम्| न केवलं रात्र्यारम्भे कार्यं यावत् भुक्त्वा च कार्यम्| निशान्ते च कार्यम्| आयुषो हितं पौष्टिकमृद्धिकरं भूतादिनाशनं च, कार्मणं वशीकरणाद्यर्थं मन्त्रादि|| १०६||
संक्षेप एष विषपालनसाधनाय
प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु|
आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी
युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्||१०७||
एषोऽस्मिन्नध्याये विषपालनाय विषरक्षणाय तथा तदुद्भवानां व्याधीनाञ्च साधनाय चिकित्सार्थं संक्षेपः प्रोक्तः| विस्तरविधिस्तु पुनरुत्तरस्थाने वक्ष्यते| इत्येतदखिलमशेषं बुद्ध्या आलोच्य विकल्प्य सम्यक् मतिपूर्वकारी, न तु यत्किञ्चनकारी विकारलक्षणं परिकल्प्य तं विषपालनसाधनविधिं युञ्जीत|| १०७||
इति विषगररक्षो रक्षणायोपदेशं
भजति नरपतिर्यो नित्यमेवाप्रमत्तः|
निजपररिपुवृन्दैरप्रधृष्यो महात्मा
जनयति जनतायाः क्षेमयोगौ चिराय|१०८|
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नरक्षाविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः|८|
इत्यनेन प्रकारेण विषरक्षणाय गररक्षणाय रक्षोरक्षणाय भूतरक्षणाय यो नरपतिरप्रमत्तः सन्नुपदेशं भजति सेवते, स नरपतिर्निजै रिपुवृन्दैः सहजैः कामादिभिः शत्रुभिः पराणां संवरणदेशादीनां रिपूणां वृन्दैरप्रधृष्यो दुरभिभवः सन् महात्मा जनतायाः प्रजायाः सम्बन्धिनौ योगक्षेमौ चिराय बहुकालं जनयति जनताया योगक्षेमौ सम्पादयतीत्यर्थः|| १०८||
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां सूत्रस्थाने अष्टमोऽध्यायः||८||
Diacritic Version
vāhaṭāparanāmā vr̥ddhavāgbhaṭapraṇītaḥ
aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ
indōḥ śaśilēkhākhyavyākhyayā saṁvalitaḥ
sūtrasthānam - 8. annarakṣāvidhiḥ
athātō’nnarakṣāvidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
annasya ca pānasya ca svarūpamuktam| ēvaṁ vijñātasvarūpaṁ pathyamapyannajātaṁ pānaṁ ca viṣādyupahataṁ rōgāya maraṇāya vā sampadyatē| atastadrakṣaṇāyādhyāyārambhaḥ|| 1||
īśvarāṇāṁ vasumatāṁ viśēṣēṇa tu bhūbhujāṁ prāyēṇa mitrēbhyō’pyamitrā bhūyāṁsō bhavanti|
tatastatprayuktāḥ samāsannavartinō’nnapānādiṣu viṣaṁ prayacchanti|
striyaśca tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalōbhēna||2||
tēna cānnapānarakṣaṇēnānyasya na tathā prayōjanaṁ, yathā bhūbhr̥taḥ| bahvapāyatvāt, bahūpajīvyatvācca| tasmādrājā kulīnatvādiyuktaṁ prāṇācāryaṁ bhiṣajaṁ parigr̥hṇīta svīkuryāt| kuta āha-īśvarāṇāmityādi| sarvēṣāmēvēśvarāṇāṁ prabhaviṣṇūnāṁ vasumatāṁ dhanināṁ ca viśēṣēṇa bhūbhr̥tāṁ rājñāṁ na tāvanti mitrāṇi bhavanti yāvantō’mitrāḥ| tata iti| yatō’mitrā bhūyāṁsō bhavantyatastatprayōgādamitraprayōgātsamāsannavartinaḥ paricārakā annapānaśayanādiṣu viṣaṁ prayacchanti| striyaścānnapānādiṣu viṣaṁ prayacchanti rājñaḥ| kimbhūtāḥ? tatpraṇidhiprayuktā amitracāracōditāḥ| kathaṁ dadati? saubhāgyalōbhēna| prāyēṇa bhūbhr̥dyōṣidbhyastacchatrucārāḥ pāṣaṇḍādicchadmanaivaṁ bruvanti, yathā’nēnauṣadhēna bhartrē’nnapānādiṣu dattēna saubhāgyaṁ bhavatīti|
tasmādrājā kulīnaṁ snigdhamāptamāstikamāryamāryaparigrahaṁ
dakṣaṁ dakṣiṇaṁ nibhr̥taṁ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṁkr̥tamakōpanamasāhasikaṁ vākyārthāvabōdhakuśalaṁ niṣṇātamaṣṭāṅgē yathāmnāyamāyurvēdē suvihitayōgakṣēmaṁ sannihitāgadādiyōgaṁ sātmyajñaṁ ca prāṇācāryaṁ parigr̥hṇīyāt||3||
kimbhūtaṁ prāṇācāryamāha- kulīnaṁ utkr̥ṣṭē kulē jātam| snigdhaṁ rājñaḥ| āptamavisaṁvādivacanam| āstikamadr̥ṣṭamastīti māninam| dakṣaṁ caturam| dakṣiṇaṁ rājñō’nyēṣāṁ ca maitrīparam| nibhr̥taṁ rājakaryēṣu niścalam| anuddhataṁ namram| analasamutthānaśīlam| avyasaninaṁ aduḥkhābhibhūtam| anahaṅkr̥tamanutsiktam| akōpanasāhasikau prasiddhau| vākyārthāvabōdhē vākyatātparyādhigamē ca kuśalam| tathā niṣṇātaṁ kuśalaṁ vākyapāṭhāvabōdhadhāraṇāprayōgairaṣṭāṅgāyurvēdē| yathāmnāyamāgamānatikramēṇa| suṣṭhu vihitau niṣpāditau yōgakṣēmau yēna tathā| sannihitā nityanikaṭasthā agadā viṣūcikādipraśamanādayō yōgā yasya| sātmyajñaṁ sarvasya dēśādinā sātmyaṁ jānātīti|| 3||
tamarthamānābhyāṁ yathākālaṁ gurumiva śiṣyaḥ, pitaramiva putraḥ pūjayēt|
pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṁ matamiti pratimanyēta|
na hi bhadrō’pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyō janasya tasmāttadāyattamāhāravihāraṁ prati cātmānaṁ kuryāt||4||
taṁ ca prāṇācāryaṁ rājā arthēna, mānēna satkārēṇa ca pūjayēt yathākālam| yathā guruṁ śiṣyaḥ pūjayati, pitaraṁ ca yathā putra iti| pratikūlaṁ dviṣṭamapi tasya prāṇācāryasya vacanaṁ sāmprataṁ yuktamiti manyēta| yasmānna hi suśīlō’pi gajapatirniraṅkuśaḥ aṅkuśarahitō janasya ślāghanīyō bhavati| tasmādrājā prāṇācāryāyattamāhāravihārābhyāmātmānaṁ kuryāt| tatpratiṣiddha āhārō vihāraśca na vidhēyaḥ, tadaṅgīkr̥taśca vidhēya ityarthaḥ| bhadra iti jātyutkr̥ṣṭō hastī tacchāstrēṣu prasiddhalakṣaṇaḥ|| 4||
upāttamapi khalu jīvitamupāyabalēna svayamadhitiṣṭhati||5||
ētēna kiṁ prayōjanamityāha-upāttamadr̥ṣṭādāgatamapi jīvitaṁ sāpāyamupāyabalēna svayamanāyāsēnaiva śarīramadhitiṣṭhati| ēṣa ca mahānupāyō yadvaidyaparāyattatā|| 5||
api ca bahuparigrahā narapatayaḥ|
santi cāśukāriṇaḥ śūlasaṁnyāsādayaḥ|
pratikṣaṇaṁ pratyavēkṣaṇīyāvasthāśca rōgiṇō viśēṣēṇa rājānaḥ|
tē hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajō rājā rājagr̥hāsannē nivēśanaṁ kārayēt|
tathāhi sarvōpakaraṇēṣu nr̥pati śarīrōpayōgiṣvaparōkṣavr̥ttirbhavati||6||
api ca na kēvalamantarōktēna prakārēṇa prāṇācāryaṁ parigr̥hṇīta rājā yāvadrājagr̥hanikaṭē bhiṣajaḥ prāṇācāryasya nivēśanaṁ vēśma kārayēt| yatō narapatayō bahuparigrahāḥ prabhūtaparivārāḥ| śūlādayaśca vyādhaya āśukāriṇaḥ svamarthaṁ maraṇamāśu śīghraṁ kurvantītyāśukāriṇaḥ| sarvē ca rōgiṇaḥ pratikṣaṇaṁ pratyavēkṣaṇīyāvasthāḥ, viśēṣēṇa rājānaḥ| kiṁ tē viśēṣēṇētyāha-tē hi svātantryāt pramādaṁ kurvanti| rōgauṣadhādiduḥkhaṁ sōḍhuṁ na śaknuvanti| tathā svayaṁ svabhāvēnaivāpathyābhilāṣiṇaḥ| tēbhyaśca prāyēṇa nikaṭavartinō hitaṁ priyaṁ ca vadantīti| tasmādrājagr̥hanikaṭavarttī bhiṣak sarvēṣu rājaśarīrōpakaraṇēṣu pratyakṣavr̥ttirbhavati| yēvaṁ cānnapānādikamupakaraṇaṁ rakṣituṁ śaknōtīti|| 6||
sa samyaksampannamannaṁ suparīkṣitaṁ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṁ śikhinā dr̥ṣṭamabhiprōkṣitaṁ prōkṣaṇaiḥ puraḥsthitō rājānaṁ hastabaddhauṣadhiratnaṁ bhōjayēt||7||
tatrānnaṁ prādhānyāt prathamamucyatē| sa ca bhiṣak rājñaḥ purataḥ sthitō rājānamannaṁ bhōjayēt| kimbhūtamannaṁ? samyaksādhvībhiḥ sravaṇabāṣpōdgamanādikriyābhiḥ sampannam, suparīkṣitaṁ vakṣyamāṇēna vidhinā, prathamaṁ cāgnimakṣikādibhyō dattaṁ, tathā saviṣaṁ nirviṣamiti parijñānaṁ bhavati, śikhinā mayūrēṇa dr̥ṣṭaṁ, prōkṣaṇaiḥ suparṇamantrōdakādibhiḥ prōkṣitaṁ siktam| tathā hi saviṣamapi nirviṣībhavati| kimbhūtaṁ rājānaṁ hastē baddhānyauṣadhāni ratnāni ca yēna tam|| 7||
bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayēt||8||
asya ca rājñō bhuñjānasya cāgadapraliptān dundubhīn bhērīrvādayēt|| 8||
tatra saviṣamannam srāvyamāṇamavisrāvyaṁ bhavati, cirēṇa pacyatē, pakvaṁ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṁ ca jāyatē,yathāsvaṁ varṇagandharasairvyāpadyatē, praklidyatē, candrakācitaṁ ca bhavati||9||
suparīkṣitamityuktaṁ sā ca parīkṣyōcyatē-saviṣamannamityādi| saviṣamannaṁ srāvyamāṇaṁ srāvayitumaśakyaṁ bhavati| cirēṇa ca pākaṁ yāti| pakvamātramēva paryuṣitamiva gatāhōrātramivōṣmarahitaṁ stabdhaṁ kaṭhinaṁ ca sampadyatē| yathāsvaṁ yathātmīyairvarṇādibhirnaśyati| klēdaṁ ca yāti| candrakaiśca nānāvidhairmaṇḍalaiḥ samantāccitaṁ bhavati||9||
vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṁ bhavati kvāthaḥ|
dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikr̥tānāṁ cātracchāyānāṁ darśanamadarśanamēva vā, phēnapaṭalasīmantōrdhvavividharājitantubudbudhaprādurbhāvō, viśēṣēṇa lavaṇōlbaṇēṣa phēnamālā||10||
vyañjanānāṁ rasādīnāṁ saviṣāṇāṁ kvāthaḥ pacyamānasyōrdhvaṁ pravr̥ttaḥ phēnō malinō bhavati| atra ca vyañjanēṣu cchāyānāṁ mukhādipratibimbānāṁ svapramāṇavarṇādinā hīnānāmatiriktānāṁ vikr̥tānāṁ vilakṣaṇānāmēva vā darśanamathavā cchāyānāmadarśanamēva| anyē tu chāyāśabdēna kāntiṁ vadanti| tēṣu ca vyañjanēṣvadhikānāṁ bāṣpādīnāṁ sambhavaḥ| phēnapaṭalaṁ phēnasamūhaḥ| sīmantō vicchēdaḥ| ūrdhvamupari vividhā rājayō rēkhāḥ| tantubudbudhē prasiddhē| tatra lavaṇōlbaṇēṣu utkaṭalavaṇadravyēṣu vyañjanēṣu saviṣēṣu phēnamālā|| 10||
rasasya madhyē nīlā rājiḥ, payasastāmrā, madyatōyayōḥ kālī, dadhnaḥ śyāvā, takrasya nīlapītā, mastunaḥ kapōtābhā, dhānyāmlasya kr̥ṣṇā, dravauṣadhasya kapilā, ghr̥tasya kapilābhā, kṣaudrasya haritā, tailasyāruṇā, vasāgandhaśca||11||
māṁsarasē nīlā rājiḥ| subōdhamētat| śēṣasya dravauṣadhasya kvāthādēḥ kapilā|| 11||
phalānāmāmānāṁ pākaḥ, pakvānāṁ prakōthaḥ||12||
dravyāṇāmārdrāṇāṁ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ, śuṣkāṇāṁ śyāvatā vaivarṇyaṁ vā, kaṭhinānāṁ mr̥dutā, mr̥dūnāṁ kaṭhinatvam||13||
ārdrāṇāṁ dravyāṇāṁ mūlakabisādīnāṁ saviṣāṇāṁ mlānatvamutpakvatvaṁ ca| utpakvamiva pakvānāmiva mārdavādi| śuṣkāṇāṁ śuṇṭhīharidrādīnāṁ śyāvatvaṁ vaivarṇyaṁ vā| śyāvō nīlalōhitaḥ|
mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvam||14||
āstaraṇaprāvaraṇānāṁ dhyāmamaṇḍalatā tanturōmapakṣmaśātanaṁ ca||15||
āstaraṇaprāvaraṇānāṁ śyāmāni malināni maṇḍalāni tantvādiśātanaṁ ca|| 15||
lōhamaṇimayānāṁ paṅkamalōpadēhaḥ, snēharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca||16||
lōhānāṁ maṇimayānāṁ paṅkēna malēna cōpadēhaḥ, snēhādināśaśca|
viṣadastu svadōṣaśaṅkayā trastō, bhītaḥ, svēdavēpathumān, śuṣkaśyāvavaktraḥ, samantātsōdvēgaṁ vilakṣō’bhivīkṣatē, yatra cānēna viṣaṁ prayuktaṁ tadviśēṣēṇa|
tathā srastōttarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhattē|
skhalitagatirdīnō lajjāvānasthānahāsī pr̥ṣṭō’pyasambandhamuttaraṁ dadāti, naiva vā|
vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphōṭayati, grīvāmālabhatē, śiraḥ kaṇḍūyati, ōṣṭhau parilēḍhxi, jr̥mbhatē, bhuvaṁ vilikhati, kriyāsu tvaratē, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhatē||17||
viṣaṁ dadātīti viṣadaḥ| sa svamātmīyaṁ dōṣamāśaṅkya trāsādibhiryuktō bhavati| ētānyēva viṣadātr̥lakṣaṇāni| tīvraḥ śīghrōtpattivināśō bhayavēgatrāsaḥ, bhītaḥ sabhayaḥ| vēpathuḥ kampaḥ| śuṣkaśyāvavaktraḥ śuṣkāsyaḥ, śyāvamukhaḥ| samantātsarvadikṣu sōdvēgaṁ kr̥tvā vilakṣō’spaṣṭadr̥ṣṭirvīkṣatē| yatra yasmin dravyē tēna viṣaṁ prayuktaṁ tadviśēṣēṇa vīkṣata iti sambandhaḥ| tathā tasyōttarīyapaṭaḥ skandhāditaḥ sraṁsatē patati tathā stambhādibhirātmanō’ntardhānaṁ karōti| kuḍyaṁ bhittiḥ| asthānē’prasaṅgē hasati| pr̥ṣṭaḥ satrasambandhamananvitapadārthamuttaraṁ dadāti| naiva vōttaraṁ dadātīti sambandhaḥ| vivakṣurmuhyati? yatkiñcidvaktumicchati na tat smaratītyarthaḥ, grīvāmālabhatē śirōdharāṁ spr̥śatīti| sarvaṁ ca kartavyaṁ viparītamācarati| svabhūmāvucitē sthānē nāvatiṣṭhatē|| 17||
nr̥pājñātvarayāpi kēcidaparādhāntarādvā’navasthitasatvāḥ samācarantyēvam|
tasmādagnyādiṣvapi parīkṣēta||18||
ēvaṁ ca saviṣamannamagnyādiṣvapi parīkṣēta| yatō naitāvatā viṣadalakṣaṇēnaiva niścayēna saviṣamannaṁ parijñāyatē| yasmādanavasthitasatvā adhīraprakr̥tayō nr̥paparicārakā nr̥pājñātvaritā aparādhāntarādvāpyēvaṁlakṣaṇayuktā bhavanti| viṣadānāparādhādanyō’parādhō’parādhāntaram|| 18||
vahnistu saviṣamannaṁ prāpyaikāvartō rūkṣamandārcirindrāyudhavadanēkavarṇajvālō bhr̥śaṁ caṭacaṭāyatē||19||
vahnistu saviṣamannaṁ prāpyaikāvartō bhavati-musalākr̥tirjvalati| rūkṣaṁ niḥsnēhaṁ mandaṁ mr̥duvēgamarcirjvālā bhavati|| 19||
kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasēkarōmaharṣaśirōvēdanāpīnasadr̥ṣṭyākulatāṁ janayati||20||
tatra dhūmaścāsya saviṣānnasya prasēkarōmaharṣādīñjanayati|| 20||
tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṁ ca kuryāt|
dhūmamēva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakamēṣaśr̥ṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghr̥taguḍakr̥taṁ pibēt||21||
tatra viṣānnadhūmajēṣu prasēkādiṣu naladādibhiḥ samabhāgairmākṣikadrutairnasyaṁ cāñjanaṁ ca kuryāt| naladaṁ māṁsī| dhūmaṁ vā apāmārgādikr̥taṁ pibēt| sumanaḥkṣārakaṁ sumanasāṁ mukulakam| apāmārgādidrākṣāntaṁ samabhāgam| ghrūtaguḍau piṇḍīkaraṇāya| hētusādr̥syādēvakāraprayōgaḥ|| 21||
snēhalavaṇayōgādapi cāgniritthaṁ syāt|
atō vayōbhiḥ parīkṣēta|
tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti|
makṣikāḥ saviṣānnē nanilīyantē|
nilīnāśca vyāpadyantē|
dr̥ṣṭa ēva cāsmiṁstu cakōrasyākṣiṇī virajyētē|
kōkilasya svarō vikr̥timēti|
haṁsasyagatiḥ skhalati|
kūjati bhr̥ṅgarājaḥ|
mādyati krauñcaḥ|
virauti kr̥kavākuḥ|
vikrōśati śukaḥ śārikā ca|
chardayati cāmīkaraḥ|
anyatō yāti kāraṇḍavaḥ|
mRriyatē jīvajjīvakō glāyati vā hr̥ṣṭarōmā bhavati nakulaḥ|
śakr̥dvisarjati vānaraḥ|
rōditi pr̥ṣataḥ|
hr̥ṣyati mayūraḥ|
darśanādēva cāsya viṣaṁ mandatāmupaiti||22||
vayōbhiḥ pakṣibhirapi parīkṣēta| yataḥ kadācinnirviṣamapyannaṁ snēhalavaṇādikaṁ prāpyāgniritthamēva bhavati| anyatsubōdham| makṣikāḥ saviṣē’nnē na nilīyantē nāvataranti| nilīnā āpatitā āpannāśca vyāpadyantē mriyantē| kr̥kavākuḥ kukkuṭō virautyadhikaṁ śabdaṁ karōti ityarthaḥ| śukaśārikē vikrōśataḥ| uccairdīrghaśabdō vikrōśanam| dr̥ṣṭa ēva saviṣē’nnē jīvañjīvakō maraṇaṁ glāniṁ vā prāpnōti| nakulasya ca rōmaharṣaḥ| vānarasya purīṣōtsargaḥ| pr̥ṣatasya rōdanam| mayūrasya harṣaḥ| asya ca mayūrasya darśanāttatkālamēva viṣaṁ mandaśaktitāṁ prāpnōti|| 22||
viṣadūṣitasya punarāhārasyōṣmā mayūrakaṇṭhābhō’bhyudēti|
tadbāṣpēṇāpi dhūmavanmūrcchādayaḥ|
tēṣāṁ tadvadēva sādhanam||23||
atipītadhūmavatsaviṣānnabāṣpād vyādhayō bhavanti| dhūmavidhau cōktaṁ mūrcchāraktapittārditānīti| tadvacca sādhanaṁ cikitsitaṁ ghr̥tapānanasyādikaṁ dhūmavidhāvēva vakṣyamāṇalakṣaṇam|| 23||
hastēna spr̥ṣṭamannaṁ viṣavaddāhaśōphasvāpanakhaśātān karōti|
tasya śyāmēndragōpasōmōtpalairlēpaḥ||24||
viṣānnaṁ spr̥ṣṭaṁ viṣamiva spr̥ṣṭaṁ dāhādīn karōti| svāpaḥ acētanatvam| tatra viṣasparśajēṣu dāhādiṣu śyāmādibhiḥ samabhāgairjalapiṣṭaiḥ spr̥ṣṭāṅgalēpaḥ| śyāmā gandhapriyaṅguḥ| indragōpō bhāsvaraḥ krimiviśēṣaḥ| sōmō brāhmī|| 24||
abhyavahriyamāṇaṁ tvōṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karōti rasāparijñānaṁ ca|
tatra dhūmōktaṁ dantakāṣṭhōktaṁ ca karma||25||
saviṣamannamabhyavahriyamāṇasya sthitamōṣṭhacimicimāyanādīn karōti| lavaṇarasāparijñānaṁ lavaṇarasō jihvāṁ na cētayata ityarthaḥ| tatra dhūmōktaṁ karma| viṣānnē dhūmōktaṁ naladakuṣṭhādibhirnasyādikaṁ dantakāṣṭhōktaṁ saviṣē dantakāṣṭhē vakṣyamāṇam|| 25||
āmāśayagataṁ svēdamadamūrcchācchardivaivarṇyādhmānarōmaharṣadāhārucidr̥ṣṭihr̥dayōparōdhān bindubhiścācayamaṅgānāṁ karōti||26||
tacca viṣānnamāmāśayaprāptaṁ svēdādīn karōti| dr̥ṣṭērhr̥dayasya ca rōdhaḥ stambhaḥ| bindubhirnānāvarṇairaṅgānāmācayaḥ samantāccayanam|| 26||
tatra madanaphalālābubimbīkōśātakīphalairdadhimadhuyuktamāśu vamanaṁ dadyāt, niṣpāvāmbubhirvā|
tataḥ snigdhaśarīraṁ virēcayēt||27||
tatra madanaphalādibhirdadhisaṁyuktairvamanaṁ dadyāt| alābu kaṭukālābuphalam| bimbyāstuṇḍikēryāḥ phalam| kōśātakyā jālinyāḥ phalam| niṣpāvāmbubhirvā kēvalairvamanam|
niṣpāvaḥ śimbidhānyaviśēṣaḥ| tataḥ kr̥tē vamanē paścāt snigdhaśarīraṁ virēcayēt| tadāsutya saṁsrutaṁ jalam|| 27||
triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībr̥hatīdvayacūrṇaṁ siṁhavyāghravr̥katarakṣudvīpimārjārasr̥gālamr̥gagōdhānāmanyatamapittarasasaṁyuktaṁ sakṣaudraṁ pānamēva jīvanō nāmāgadaḥ paraṁ sarvaviṣauṣadham|
tasmin jīrṇē śyāmāvyōṣātiviṣāsiddhēna payasā ghr̥tēna vōpastambhitāṁ yavāgūṁ pāyayēt|
pariṇatāyāṁ ca tasyāṁ trikaṭukasiddhēna mudgayūṣēṇa kiñcillavaṇēna sasarpiṣkēṇa mr̥dvōdanaṁ bhōjayēt|
madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpēt||28||
tataḥ kr̥tē vamanē paścāt snigdhaśarīraṁ virēcayēt| virēcanārthaṁ ca triphalādicūrṇaṁ samākṣikaṁ yathāprakr̥ti ca siṁhādināmānyatamasyāntarjaṭharasambhavēna pittēna mr̥gōrvārōrgavākṣyā rasēna vā pānōpayōgēna saṁyuktaṁ pāyayēt| ayaṁ ca yōgō jīvanō nāmāgadaḥ paraṁ sarvaviṣāṇāmauṣadham|
tasmiṁśca jīrṇē śyāmātiviṣāsiddhēna kṣīrēṇa ghr̥tēna vōpastambhitāṁ svalpēna yuktāṁ yavāgūṁ pāyayēt| śyāmā gandhapriyaṅguḥ| anyatsubōdham|| 28||
pakvāśayagataṁ tr̥ḍdāhamūrcchātīsārāṭōpatandrēndriyavikr̥tibalabhraṁśakārśyapāṇḍutvōdarāṇi janayati||29||
pakvāśayagataṁ tr̥ḍādīn karōti|| 29||
tatra nīlinīphalayuktēna sarpiṣā virēcanaṁ, samākṣikaṁ ca dūṣīviṣāriṁ dadhnā pāyayēt||30||
tatra nīlinīphalasaṁyuktaṁ sarpirvirēcanam| dūṣīviṣacikitsāyāṁ vakṣyamāṇaṁ (u0a0-40) dūṣīviṣārināmānamagadaṁ samākṣikaṁ dadhnā pāyayēt|| 30||
dantakāṣṭhaprayuktē tu viṣē kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandhō rūkṣatā tāludantajihvauṣṭhamāṁsaśō
phaśca||31||
dantaprayuktē viṣē kūrccakasya sadanaṁ dantaviṣauṣadhigandhaśca dantakāṣṭhē rūkṣatā ca jihvādīnāṁ śōphaḥ|| 31||
tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkēna vā pratisāraṇaṁ kuryāt dāḍimakaramardabhavyāmrātakakōlabadararasakṣaudrayuktaṁ gaṇḍūṣam||32||
tatra śastrēṇa pracchānaṁ dantamāṁsādiṣu kr̥tvā dhātakīpuṣpādīnāṁ cūrṇēna samākṣikēṇa pratisāraṇaṁ saślēṣmatyāgaṁ mukhē auṣadhasya dhāraṇaṁ kuryāt|
kēvalēna vā saptacchadakalkēna pratisāraṇaṁ kuryāt| kalkō dravamiśracūrṇaḥ| tathā dāḍimādīnāṁ rasēna mākṣika-yuktēna gaṇḍūṣaḥ| karamardaṁ karāmlam| āmrātakaṁ pītanakam|| 32||
anēna jihvānirlēkhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ||33||
anēnaiva prakārēṇa jihvānirlēkhanādayō vyākhyātāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati-jihvānirlēkhanādiṣu prayuktē viṣē dantakāṣṭhavallakṣaṇaṁ tadvadēva cikitsā| vaktrasaṁyōgātsāmyamētēṣu viṣasya| kēvalaṁ tāmbūlādi mukhē kāryam|| 33||
añjanaprayuktē’śrūpadēharāga vēdanādr̥ṣṭivibhramā bhavantyāndhyañca||34||
añjanaprayuktē viṣē aśrūpadēhādayō bhavanti| upadēhō dūṣikā| dr̥ṣṭivibhramō darśanabhrāntirasatyadarśanam|| 34||
tatra sarpiṣpānaṁ yōjyaṁ śṟutēna payasā saptakr̥tvaḥ pippalīrbhāvayēt|
tatastatkalkēna sarpirvipakvaṁ nētratarpaṇam|
kapitthamēṣaśṟuṅgībhallātakānāṁ puṣpairvaraṇaniryāsēna vāñjanaṁ br̥hatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṁ saptakr̥tvō madhunā bhāvayēt|
tacca srōtō’ñjana suvarṇacūrṇayuktamañjanaṁ dēyam||35||
tatra ghr̥tapānaṁ cikitsā| pippalīśca payasā kṣīrēṇa śṟutēna saptavārān pariśōṣya pariśōṣya bhāvayēt| tatastāsāṁ kalkēna pakvaṁ sarpirnētrē tarpaṇaṁ kāryam| kapitthādīnāṁ puṣpaiḥ piṣṭairvaraṇācca rasēna pīḍitēnāñjanaṁ kāryam|
mēṣaśṟuṅgī ajaśṟuṅgī| br̥hatyādēścūrṇaṁ saptakr̥tvō mākṣikēṇa bhāvayēt| tēna cūrṇēna stōkēna sauvīrēṇāñjanēna suvarṇacūrṇēna ca yuktamañjanaṁ dēyam|| 35||
nasyadhūmaprayuktē śirōrukkaphāsrāvaḥ khēbhyō rudhirāgamanamindriyavaikr̥taṁ ca||36||
nasyadhūmayōḥ prayuktē viṣē śirōrugādi|| 36||
tatrā’tiviṣāśvētākākamācīmadayantikākalkē kṣīrasiddhaṁ sarpirnnasyē pānē ca vidadhyāt||37||
tatrā’tiviṣākalkēna kṣīrēṇa ca siddhaṁ ghr̥tamubhayatrāpi nasyē pānē ca dēyam| śvētā girikarṇikā|| 37||
abhyaṅgaprayuktē tvagdāhasvēdapākasphōṭāvadāraṇāni||38||
abhyaṅgaprayuktē tvagdāhādayaḥ| daraṇamaṅgasya khaṇḍaśō gamanam|
tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarōśīrakuṣṭhavēṇupatrikāmr̥tāsōmavallīśvētāpadmakālēyakairanulēpanam|
ētānyēva ca sakapittharasagōmūtrāṇi pānam|
girikarṇikāśvētamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmr̥gōrvārukatakamūlāniśēlukvāthapiṣṭāni pralēpaḥ||39||
tatra śītōdakapariṣiktasya sataścandanādibhiranulēpanam| vēṇupatrikā hiṅgupatrikā| amr̥tā guḍucī| sōmavallī brāhmī| śvētā kaṭabhī| kālēyakaṁ candanam| ētānyēva ca candanādīni kapittharasēna gōmūtrēṇa ca saṁyuktāni pēyāni| girikarṇikādīni mr̥gōrvārumūlāntāni śēlukvāthē piṣṭāni pralēpārthē yōjyāni| śvētamūlaṁ punarnavā| sarpasugandhā nāgadamanī| mr̥gōrvārurgavākṣī| śēluḥ ślēṣmātakaḥ|| 39||
anēnōdvartanagharṣaṇapariṣēkānulēpanabhūṣaṇayānaśayyā”staraṇavastrakavacapādukōpānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ||40||
anēnābhyaṅgaviṣaprayōgēṇōdvartanādiviṣaprayōgā vyākhyātāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- ihābhyaṅgēna sparśaprayōgō viṣasyaivamudvartanādibhyō’pi| atastadēva lakṣaṇaṁ, saiva cikitsā| pādukē kāṣṭhakr̥tē| upānahau carmakr̥tē| yānaṁ rathādi| ētadēva nirdhārayati||40||
viśēṣatastvābharaṇakr̥tē vikārē’śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgōpittayuktaiḥ pradēhaḥ||41||
ābharaṇaprayuktē viṣavikārē viśēṣēṇāśvagandhādikalkairmiśritairgōpittasaṁyuktairlēpaḥ| kiṇihī girikarṇikā|| 41||
pādapīṭhakr̥tē ślēṣmātakasarpasugandhāmrakalkō madhuyuktaḥ||42||
pādapīṭhakr̥tē vikārē ślēṣmātakādikalkō mākṣikayuktaḥ pralēpaḥ| sarpasugandhā nāgadamanī|| 42||
chatraprayuktē vēdanāsphōṭānāṁ kṣiprapākānāṁ pakvajāmbavaprakāśānāṁ prādurbhāvaḥ||43||
chatraprayuktē sphōṭōdbhavaḥ|| 43||
tatra madhukapāṭalākaśērukalōdhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradēhaḥ||44||
tatra madhukādibhirmiśritairgōpittasaṁyuktaiḥ pralēpaḥ sarvagātrēṣu|
anēna cāmaravyajanē vyākhyātē||45||
anēna chatraviśēṣēṇa cāmarabālavyajanaviṣē api vyākhyātē| tēnaitaduktaṁ bhavati-upayōgasāmānyādētayōśchatrēṇa sadr̥śalakṣaṇatvam| saiva cikitsā| vyajanaṁ tālavr̥ntam|| 45||
śirō’bhyaṅgaprayuktē śirōvēdanā granthijanma kēśacyavanaṁ ca||46||
śirō’bhyaṅgaprayuktē śirasi vēdanādijanma|| 46||
tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇaghr̥tarkṣapittaiḥ subhāvitayā kr̥ṣṇamr̥dā pralēpaḥ|
gōmayamālatī mūṣikakarṇyanyatamarasō vā”gāradhūmō vā ślēṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrālōḍitaiḥ pariṣēkaḥ||47||
tatra śyāmādīnāṁ cūrṇēna ghr̥tarkṣapittābhyāṁ miśritēna subhāvitayā kr̥ṣṇamr̥dā pralēpaḥ| śyāmā priyaṅguḥ| pālindī trivr̥tā| gōmayādīnāmanyatamasyaikasya pīḍitō rasaḥ pralēpaḥ| ślēṣmātakatvagādīni miśritānyajākṣīrēṇālōḍitāni pariṣēkaḥ śirasi|| 47||
anēna śiraḥsnānōdakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ||48||
anēna śirō’bhyaṅgaviṣēṇa śiraḥsnānōdakādiviṣāṇi vyākhyātāni upayōgasādr̥śyāllakṣaṇacikitsitayōrapi sādr̥śyam| kaṅkataṁ kāṣṭhādimayaṁ bahudantaṁ kēśasaṁyamanam| uṣṇīṣaḥ kēśabandhapaṭṭakaḥ|
karṇapūraṇaprayuktē śōphaśūlapākāḥ śrōtravaiguṇyaṁ ca||49||
karṇapūraṇadravyaprayuktēna śōphādyutpattiḥ| śrōtrayōrviguṇatā aśravaṇamiti|| 49||
tatra bahupatrāsvarasō ghr̥takṣaudrasaṁyuktaḥ pratipūraṇaṁ sōmavalkarasō vā suśītaḥ||50||
tatra bahupatrāyāḥ svarasō ghr̥tamākṣikābhyāṁ saṁyuktaḥ karṇapūraṇē yōjyaḥ| bahupatrā br̥hatī| kēvala ēva vā suśītaḥ sōmavalkasya rasaḥ karṇapūraṇam| sōmavalkaḥ kaṭphalaḥ|| 50||
mukhālēpaprayuktē mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ||51||
mukhālēpadravyaprayuktē mukhaśyāvatvādyudbhavaḥ| padmakaṇṭakāḥ kṣudrarōgēṣu (u0 a0-36) vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| abhyaṅgajā yē abhyaṅgaprayuktaviṣavikārāstvagdāhasvēdādayaḥ|| 51||
tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghr̥tairlēpō madhusarpiṣī pānam||52||
tatra madhukādibhirmiśritaiḥ saghr̥tairlēpaḥ| bandhujīvaḥ putratamaḥ| bhañjī bhārṅgī| tathā ghr̥tamākṣikaṁ miśritaṁ pānārthē prayōjyam|| 52||
saviṣapuṣpāghrāṇācchirōvyathāsāśrunētratvaṁ gandhājñānaṁ ca||53||
viṣapuṣpāghrāṇācchirōvyathādyudbhavaḥ|| 53||
tatrānantarōktō vidhirbāṣpōditaścēti||54||
tatrānantarōktamukhālēpaviṣavikāravidhiḥ viṣānnabāṣpavaccikitsā ca|| 54||
bhavati cātra-
phalamūlacchadādīnāṁ dadyātprakṣālanōdakam|
bhājanavyañjanānāṁ ca tathā kuryādatandritaḥ|
ghrēyāṇi ghrāpayitvā tu spr̥śyān saṁspr̥śya tānapi|
pratīvāpaṁ tatō dattvā pratīkṣyaivaikanāḍikām|
tatō vijñāya śuddhiṁ ca bhājanasyōdakasya ca|
āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ||55||
bhavati cātrētyādisubōdham|| 55||
mandaṁ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyatē bhr̥śam|
tasmāttīkṣṇaviṣaṁ hastē badhnīyātkuśalō bhiṣak|
viṣasandhāraṇaṁ dhanyaṁ rakṣōghnaṁ prītivardhanam|
api ca-
sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham|
prāgudīcyōrdiśōrguptaṁ bhēṣajāgāramiṣyatē||56||
api cētyanēna saviṣōpakaraṇadravyalakṣaṇacikitsitamuktvā tadupayōgyauṣadhasambhāralakṣaṇārthaṁ samuccinōti| ēvaṁvidhaṁ bhēṣajāgāramauṣadhagr̥hamiṣyatē| kimbhūtam? sāpidhānē saṁsthaganē ghaṭikādau sthāpitamauṣadhaṁ yatra| mūṭaṁ prasavēkaṁ pōṭṭakamityēkō’rthaḥ| phalakaṁ kāṣṭhamayaṁ bahukōṣṭham| rājadhānyāṁ prācyāmudīcyāṁ vā diśi guptaṁ bhēṣajagr̥hamiṣyatē|| 56||
uccaiḥ praśastadigdēśaṁ bahuvātāyanaṁ mahat|
mahānasaṁ susammr̥ṣṭaṁ viśvāsyajanasēvitam|
saddvāsthādhiṣṭhitadvāraṁ kakṣyāvastuvitānakam|
sudhautadr̥ḍhakumbhādi pariśuddhajalēndhanam||57||
tatrēva mahānasaṁ gr̥hamiṣyatē| kimbhūtamityāha- uccairityādi| uccairunnataṁ mahānasaṁ indhanāgāraṁ praśastadigdēśatvādiyuktaṁ praśastāyāṁ diśi dēśē ca kr̥tamityarthaḥ| vātāyanaṁ gavākṣam| sadvāsthaṁ śōbhanadvārapālam| kakṣyāvat suvibhaktayathōditasthānam| vitānakaṁ daṇḍadhr̥tavistīrṇōparipaṭṭam| sudhautaṁ dr̥ḍhaṁ ca kumbhādikaṁ yatra jalamindhanaṁ ca jātyanvayaparasparānvēṣaṇādinā pariśuddhaṁ yatra|| 57||
svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ|
klr̥ptakēśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kr̥tyairasaṅgatāḥ||58||
tatra ca sūdāḥ atra saṁskārakāḥ svakarmakuśalatvādiyuktāḥ śastāḥ| pitryā rājñaḥ ubhayathā piturāgatāḥ rājñaśca kr̥tyairasaṅgatāḥ| kr̥tyāḥ kruddhalubdhabhītādayaḥ kauṭilyē prasiddhāḥ| taiḥ saṅgatāstu kadācidrāgadvēṣādikēnānyathā vartantē|| 58||
tēṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ|
saṁvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśānugaḥ||59||
tēṣāṁ ca sūdānāmadhipatiradhyakṣō’pi vipratvādiguṇayuktaḥ|
sarvē’pi bhūbhr̥dāsannāḥ śastāḥ satatamīdr̥śāḥ|
mithō vigrahasaṅghātarahitā bhūbhr̥tē hitāḥ||60||
sarvē’pi rājaparicārakā īdr̥śā ēvēṣyantē| tathā mithaḥ parasparaṁ, saṅghātēna vigrahēṇa virōdhēna ca rahitāḥ| bhūbhr̥tē rājñē ca hitāḥ| parasparaṁ virōdhasaṅghātābhyāṁ hitamavasādayanti|| 60||
tān vaidyō guṇavānēkō manasā pratijāgr̥yāt|
bhūbhr̥ddēhōpakaraṇasaṁrakṣaṇasamudyataḥ||61||
tatra ca paricārakān bahūnēkō guṇavānvaidyaguṇayuktaḥ pratijāgr̥yāt| kimbhūtaḥ? bhūbhr̥tō rājñō dēhōpakaraṇānāṁ dōṣarakṣaṇē samudyataḥ san|| 61||
athābhyamitraṁ vrajatō jigīṣōrvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ|
tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṁ yōdhajanaṁ cikitsēt||62||
atha tasya bhūbhr̥tō vijigīṣōramitrāṇāmābhimukhyēna vrajatō vaidyō yuddhārthamāgataṁ yōdhajanaṁ sainikaṁ cikitsēt| kimbhūtō vaidyaḥ? suṣṭhu sajjāni nikaṭasthitāni auṣadhādīni yasya| tathā tuṅgēnōnnatēna dhvajēnākhyātā nivāsabhūmiryasyēti|| 62||
panthānamudakaṁ chāyāṁ bhaktaṁ yavasamindhanam|
dūṣayantyarayō yasmāttān vidyācchōdhayēta ca|
prasthānaṁ vā nivēśaṁ vā nāvijñāya prayōjayēt|
bhūvāritr̥ṇakāṣṭhāśmamārgōnmārgavanaspatīn||63||
tasya cābhyamitraṁ gacchatō rājñō’rayō mārgādīnviṣēṇa dūṣayanti| atastānyatnājjānīyāt vidyāt| duṣṭāṁśca jñātvā yatnādēva śōdhayēt| mahati pratānavati ghanē vr̥kṣādau viṣē dattē tacchāyā dūṣitā bhavati| yavasō vāhabhōjanaṁ dūrvāryādi| avijñāya rājñaḥ prasthānaṁ prayāṇaṁ nirgamanaṁ nāgatya nāprāpya kaṭakasyāvāsaṁ na prayōjayēt| tēṣāṁ ca dūrvāryādīnāṁ duṣṭaparijñānalakṣaṇamucyatē| mārgaḥ śatrunagaraṁ prati spaṣṭaḥ unmārgaḥ chadmapathaḥ|| 63||
viṣēṇōpahatā bhūmiḥ kvaciddagdhēva lakṣyatē|
pramlānatr̥ṇagulmādimr̥takīṭasarīsr̥pāḥ||64||
viṣōpahatā bhūmiravayavē dagdhēva lakṣyatē|| 64||
viśīryantē khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ|
chardirmūrcchā jvarō mōhaḥ śirōduḥkhaṁ ca jāyatē||65||
tatsparśācca pādanakhā viśīryantē dāhādiyuktāḥ| chardyādīnāṁ ca sambhavaḥ|| 65||
tatra saubhāñjanānmūlaṁ sōmavallīmuśīrakam|
mātuluṅgarasaṁ hiṅguṁ pāyayēddadhimātrayā|
mūtrāṇyajāvihastibhyō māṁsāni rudhirāṇi ca|
sarvagandhaiḥ samaṁ yōjyaṁ pacētpakvē ca nikṣipēt|
sōmarājīṁ sunandākhyāṁ saralāṁ gandhanākulīm|
cāraṭīṁ trāyamāṇāṁ ca prōkṣayēttēna tāṁ bhuvam||66||
tatra saubhāñjanādikaṁ bhūmidōṣōditaṁ dadhimātrayā stōkēna dadhnā pāyayēt| tathājādīnāṁ trayāṇāmapi mūtrāṇi rudhirāṇi ca gr̥hītvā tāni ca sarvagandhadravyaiḥ saṁyōjya ca pacēdāmāṁsapākāt| pakvē ca sōmarājyādikaṁ cūrṇitaṁ kṣipēt| tēnaiva niṣpannēna tāṁ viṣōpahatāṁ bhuvaṁ prōkṣayēt bindubhiḥ siñcēt| sunandā rāsnā| saralā trivr̥t| gandhanākulī sarpākṣī| cāraṭī padmacāriṇī|| 66||
saviṣaṁ virasaṁ tōyaṁ kavōṣṇaṁ rājibhiścitam|
phēnilaṁ guru vicchinnaṁ khagairanabhinanditam||67||
pathi ca saviṣamudakam īṣaduṣṇatvādiguṇayuktaṁ bhavati|
mr̥tākulitamatsyañca sparśādrukśōphakaṇḍumat|
ōdanaḥ sādhitastēna bhuktamātrō’pi dahyatē|
vidagdhaḥ pacyatē kr̥cchrātpakvō mūrcchājvarapradaḥ|
darśayētsarvatō nīlapītakarburalōhitam||68||
tēna cōdakēna sādhitaścōdanō bhuktamātra ēva vidāhaṁ yāti| kr̥cchrācca jaṭharē pacyatē| pakvaśca mūrcchājvarakaraḥ| anyavarṇānapi bhāvān puruṣasya darśayati| jaṭharē pakvaḥ san karburaṁ kapōtavarṇam|| 68||
tatra śigvrādimagadaṁ bhūmidōṣōditaṁ pibēt|
ajaśr̥ṅgī viśālākhyāṁ viṣaghnīmuttamāraṇīm|
phaṇijjakaṁ prativiṣāṁ dagdhvā tadbhasma gālayēt|
bahuśō gālitaṁ tacca pācayēttatra ca kṣipēt|
kalkayitvā pratīvāpaṁ saralaṁ rajanīdvayam|
ēlāmudīcyaṁ mañjiṣṭhāṁ sunandāṁ bākucīmapi|
pātyantē bindavastasmādyatra tannirviṣī bhavēt|
pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān|
kalaśāntargatāndagdhvā prakṣipētsaviṣē’mbhasi||69||
tatra śigvrādikaṁ bhūmidōṣōditaṁ (sū0-69) dadhimātrayēti| śigruḥ saubhāñjanaparyāyaḥ| tathājaśr̥ṅgādīn dagdhvā bhasmōdakēna sammiśrya gālayēt paṭē srāvayēt| bahuśaśca gālitaṁ pacēdāghanībhāvāt| tatra ca saralādikaṁ kalkitamudakapiṣṭaṁ pratīvāpaṁ kṣipēt| viśālā gavākṣī| viṣaghnī guḍūcī padmacāriṇī vā| `karambhaḥ karkaśō yugmaphalō dēvōttamāraṇī’| phaṇijjakaṁ marubakam| pratīvāpamardhapakvē dēyam| tasmācca bindavō yatra bhūpradēśē pātyantē tannirviṣaṁ bhavati| pāṭalyādikaṁ ca pihitakalaśāntargataṁ dagdhvā saviṣē’mbhasi viṣanāśanāya tadbhasma prakṣipēt| pāribhadrakō nimbaḥ| sidhrakaḥ sinduvāraḥ|| 69||
śītē gharmō himaścōṣṇē mārutō viṣasaṁyutaḥ|
bhramamūrcchādikārī ca śigvrādistatra vēṣyatē|
dēvadārunatānantāmadhukārjunagairikam|
vajrakandaṁ latāṁ lōdhraṁ vikirēcchlakṣṇacūrṇitam|
vr̥kṣāgrēṣu patākāsu dūṣyēṣu sumahatsu ca|
sarvataścūrṇasamparkānnirviṣō jāyatē’nilaḥ||70||
mārgavr̥kṣaśilādiviṣadānādviṣasaṁyuktō vāyuḥ śītakālē’tyuṣṇō bhavati, uṣṇē ca śītaḥ| bhramādīṁśca karōti| tatra cēdamiṣyatē-dēvadārvādicūrṇaṁ vr̥kṣāgrādiṣu vikirēt| nataṁ tagaram| anantā dūrvā| vajrakandaṁ sudhā| latā priyaṅguḥ| patākā dēvagr̥hādidhvajapaṭaḥ| dūṣyāḥ paṭamayāni’ gr̥hāṇi| yē hi madhyadēśādau vr̥kṣāḥ prasiddhā, iti sarvataḥ sarvadigdēśaṁ cūrṇasamparkēṇānilasya vāyōrnirviṣatā bhavati|| 70||
vikr̥tā bhavati chāyā pādapē viṣadūṣitē|
nirgandhamatigandhaṁ vā tatpuṣpaṁ hr̥cchirōrujam|
kuryāt phalapalāśādi kaṇḍūpākātisārakr̥t|
bhūmimuddiśya yatprōktaṁ tatsarvaṁ tatra cēṣyatē||71||
pādapē vr̥kṣē viṣadūṣitē chāyā tatpatrādīnāṁ kāntirvikr̥tā svarūpāccalitā bhavati| tasya viṣadūṣitasya vr̥kṣasya puṣpaṁ nirgandhamatigandhaṁ vā bhavati| āghrātaṁ hr̥di śirasi ca rujaṁ karōti, tasya ca phalapalāśādikaṁ kaṇḍvādikr̥t| palāśaṁ patram| tatra ca sarvaṁ bhūmidōṣōktaṁ (sū0-69) vidhānaṁ kāryam|
na ca kanyāmaviditāṁ saṁspr̥śēdaparīkṣitām|
vividhānkurvatē yōgānkuśalāḥ khalu mānavāḥ||72||
tatra cābhyamitravrajēna kanyāmaparīkṣitāmajñātāṁ ca rājā na spr̥śēt| kimarthamata ucyatē-kuśalā adhyavasāyacchadmavantō mānavāḥ māraṇān vividhān prayōgān kurvatē|| 72||
ājanmaviṣasaṁyōgāt kanyā viṣamayī kr̥tā|
sparśōcchvāsādibhirhanti tasyāstvētatparīkṣaṇam|
taddhastakēśasaṁsparśān mlāyatē puṣpapallavaiḥ|
śayyāyāṁ matkuṇairvastrē yūkābhiḥ snānavāriṇi|
jantubhirmriyatē jñātvā tāmēvaṁ dūratastyajēt||73||
ēvaṁ sthitē’smin prasaṅgē kimucyata ityucyatē- ājanma janmaprabhr̥ti svalpatarābhyāsēna viṣasaṁyōgādviṣamayī kanyā kr̥tā sparśōcchvāsādibhiḥ puruṣaṁ hanti mārayati| tasyāstvētatparīkṣaṇam| kimityāha-taddhastētyādi| tayā hastaspr̥ṣṭaiḥ kēśaspr̥ṣṭaiśca puṣpaiḥ pallavaiśca mlāyatē| sā ca yasyāṁ śayyāyāṁ svapiti tatra ca matkuṇairmriyatē iti sambandhaḥ| vastrē yūkādibhirmriyatē tatsnānōdakē jantubhirmakṣikādibhirmriyatē| ēvaṁ tāṁ kanyakāṁ jñātvā dūratastyajēt|| 73||
nāprōkṣitaṁ nāviditaṁ bhiṣajā nānavēkṣitam|
nāprāśitaṁ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharēnnr̥paḥ||74||
tathā nr̥pō rājā mantrāgadavāryādibhiraprōkṣitaṁ tathāvijñātasvarūpaṁ bhiṣajā cādr̥ṣṭaṁ sūdādyaiśca paricārakairaprāśitaṁ na kiñcidapyāhāramāharēt| sūdādīnāṁ prāśananiyamō mitrabāndhavādivyāpattibhayāt kadācinna dadāti viṣamiti|| 74||
dhanyaṁ sarvārthasiddhākhyaṁ pāparakṣōviṣāpaham|
paraṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ śatrughnaṁ vakṣyatē’ñjanam|
atha śuklapakṣē puṇyē’hani puṣyapunarvasuhastacitrāmr̥gaśiraḥśravaṇarēvatīśatabhiṣakprājāpatyōttarāṇāmanyatamēna nakṣatrēṇa yōgamupagatē bhagavatyauṣadhipatau praśastē muhūrtē sindhusrōtaḥsamutthaṁ snigdhaṁ saprabhaṁ gandhavarṇacchadairnīlōtpalābhamañjanamāharēt||75||
ataḥparaṁ sarvārthasiddhanāmānamagadaṁ vakṣyatē-athēti maṁgalē| śuklapakṣē dvādaśīnavamyādāvahani puṣpādīnāmanyatamēna yōgaṁ gatē candrē praśastē muhūrtē lagnē sindhussrōtaḥsamutthānādiyuktaṁ sauvīrāñjanaṁ gr̥hṇīyāt|| 75||
tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatōdumbarāṇāmēkaikō bhāgaḥ|
tatsarvaṁ mūṣāyāṁ prakṣipya balimaṁgalapūrvakamagnimupasamādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhirgōmayairvā prajvālayēt||76||
tasyāṣṭau bhāgāstasya cāṣṭamēna bhāgēna samāni pratyēkaṁ kanakādīnīti sarvaṁ piṣṭvā sammiśrya mūṣāyāṁ mayyāṁ nāḍyāṁ prakṣipya balyādināgniṁ pūjayitvā khadirādyantamadāruṇā śuṣkagōmayapiṇḍairvā prajvālayētsaha mūṣayā| taijasānāṁ kanakādīnāmāvartanabhāṇḍaṁ mūṣētyucyatē|| 76||
tataścāryāvalōkitēśvaramāryatārāṁ brahmadakṣāśvirudrēndrādityasōmavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavya-sukanyāskandaścyavanavainatēyānanyāṁśca yathāvidhyuktadēvatāḥ sumanō’kṣatalājasvastikasaṁyāvanistuṣayavasaṁskr̥taguḍaghr̥tamiśrapāyasairarcayitvā vr̥ddhavaidyabrāhmaṇāṁśca śuklavāsasō mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṁ dhmātamāvr̥tya pr̥thak pr̥thak niṣēcayēt||77||
tataścāryāvalōkitēśvarādīn sumanōkṣatābhirarcayitvā tathā vr̥ddhavaidyān brāhmaṇāṁśca śuklavāsasastatō mahatībhirdakṣiṇābhirhiraṇyavaravāraṇādibhiḥ pūjayitvā tasmin khadirādyagnau dhmātamāvr̥tya śastraśalākayōrdhvamadhaśca sammiśrya tatō’vatāritaṁ gōmayasvarasādibhiryathākramaṁ pr̥thaksiñcēt|| 77||
gōśakr̥drasamūtraghr̥tadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarōdakēkṣurasēṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamr̥dvīkāśṟuṅgāṭakakaśērukōtpalanalinasaugandhikamr̥ṇālikākvāthēṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīrarasēṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakōśīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumōdakēṣu||78||
subōdham|| 78||
tataḥ śuklē vāsasi baddhvā dvādaśarātramāntarikṣē’mbhasi vāsayēt||79||
tataḥ kuṅkumōdakasēkē dattē śuklē paṭē baddhvā āntarikṣē jalē dvādaśarātramadhivāsayēt|| 79||
tataśchāyāyāṁ viśōṣya sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṁ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayādr̥ṣadi pēṣayitvā suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavalaśṟuṅgavaiḍūryasphaṭikamēṣabhr̥ṅgyasanasārānyatama–ghaṭitāyāmañjanikāyāṁ nidhāpayēt||80||
tataśchāyāyāṁ śōṣayitvā dattasphaṭikādipratīvāpaṁ punarapi pūrvōktēna balimaṅgalādinā kanyayādr̥ṣadi pēṣyaṁ pratīvāpaṁ cūrṇam| kimbhūtayā kanyayā?
ahatāni śastrādyapāṭitāni vāsāṁsi yasyāḥ tathā tathaiva kanyayā kartr̥bhūtayā suvarṇādyanyatamaracitāyāmañjananāḍyāṁ vaidyō nidhāpayēt sthāpayēt| gavalaṁ māhiṣaṁ śṟuṅgam|| 80||
athā pūrvavatpunarapi kr̥tasvastyayanaṁ sāvitrēṇa karmaṇā sarvavid dvijanmā vidhivattadabhisaṁskuryāt||81||
athātharvavēdavidā brāhmaṇēna sāvitrēṇa saurēṇa mārgēṇa kr̥tasvastyayanaṁ abhisaṁskaraṇīyam|| 81||
tatō gajaskandhamārōpya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṁ tathā śaṅkhadundubhisvarairdvijātivaraprayuktaiśca vēdavādimiśraiḥ puṇyāhaghōṣaiḥ kr̥tapuṣpōpahāraṁ vaidyagr̥hānnāyakagr̥hamanupravēśayēt|1|
anantaraṁ ca tēna vidēhādhipōpadiṣṭēna sarvārthēṣu siddhēnāñjanēna yathōktānāmēvāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gōbrāhmaṇapūjāpūrvakaṁ śuciḥ saniyamō bhūtvā dhāraṇīmimāṁ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayēt||1||
atha mantraḥ- namaḥścakṣuḥpariśōdhanarājāya tathāgatāyārhatē samyaksambuddhāya|
tadyathā aum cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśōdhaya svāhā||2||
tataḥ paraṁ ca tāmēva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ pratyahamētatparamaṁ pavitramārōgyakaramūrjaskaraṁ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vr̥travadhābhyudyatasya prākprakalpitam|
tasmādētadrājñāṁ rājamahāmātrāṇāṁ ca mahīṁ vijigīṣamāṇānāṁ ca brāhmaṇānāṁ ca vēdādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṁ prasannamanā bhiṣak prakalpayēditi||82||
dhāriṇī vidyā| rājamātrā anyē vittasampannāḥ|| 82||
bhavanti cātra ślōkā-
atha yōgāḥ pravakṣyantē br̥haspatikr̥tāḥ śivāḥ|
yān sēvamānō nr̥patiḥ śatrubhyō naiti vañcanām||83||
bhavanti cātrēti samuccayāya tantravācōyuktiḥ| atha br̥haspatikr̥tāḥ yōgā vakṣyantē| yān yōgān sēvamānō rājā śatrubhyaḥ vañcanāṁ lāghavaṁ ca naiti na prāpnōti|| 83||
bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībāhlikōṣaguṇāḥ|
śrīparṇī sallakīyuktā niṣkvāthaḥ prōkṣaṇaḥ param|
saviṣaṁ prōkṣitaṁ tēna sadyō bhavati nirviṣam|
yavasēndhanapānīyaśastraśayyāsanōdakam|
kavacābharaṇacchatrabālavyajanavēśma ca||84||
bilvādīnāṁ kvāthēna saviṣaṁ yavasādikaṁ prōkṣitaṁ sadyaṁ ēva nirviṣatāṁ yāti| āḍhakī tuvarī| bāhlikaṁ kuṅkumam| śrīparṇī kāśmaryam| sallakyaśvamūtrī|| 84||
śēlupāṭalyativiṣāśigrugōpīpunarnavam|
samaṅgāvr̥ṣamūlāvakkapitthavr̥ṣaśōṇitam|
sahadantaśaṭhaṁ tadvatprōkṣaṇaṁ viṣanāśanam||85||
tathā śēlvādiprōkṣaṇaṁ viṣanāśanam| gōpī śārivā| samaṅgā mañjiṣṭhā| dantaśaṭhaṁ kaśailam| tacca jambīram| tadvacca niṣkvāthēnētyarthaḥ|| 85||
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgā’laharēṇukāḥ|
yaṣṭyāhvamadhusaṁyuktāḥ babhrupittēna kalkitāḥ|
nikhanēd gōviṣāṇasthāḥ saptarātraṁ mahītalē|
saṁspuṣṭaṁ saviṣaṁ tēna sadyōbhavati nirviṣam||86||
lākṣādayō mākṣikasaṁyuktāḥ nakulapittēna ca kalkitāḥ piṣṭā gōśr̥ṅgāntasthāḥ saptarātraṁ bhūmau nikhanēt|
tataḥ saptarātrādudhr̥tya maṇiṁ gulikāṁ kr̥tvā hēmnā suvarṇēna vēṣṭayēt| taṁ ca maṇiṁ hastēna dhārayēt| tēna hastasthitēna maṇinā spr̥ṣṭaṁ sarvamēva saviṣaṁ nirviṣatāṁ yāti|| 86||
manōhvā’laśamīpuṣpatvaṅniśāśvētasarṣapāḥ|
kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittēna ślakṣṇakalkitāḥ|
śunō gōḥ kapilāyāśca saumyākhyō’yaṁ varō’gadaḥ|
viṣajitparaṁ kāryō maṇiratra ca pūrvavat||87||
manōhvādīni ca śunaḥ pittēna gōrvā kapilāyāḥ pittēna ślakṣṇapiṣṭāni saumyanāmāgadaḥ pūrvayōgādatyarthaviṣanāśanaḥ|| 87||
mūṣikājaruhā vā’pi hastabaddhā viṣāpahāḥ||88||
mūṣikānāmauṣadhiḥ| dravantīti kēcit| ajaruhā plakṣaruhā| viṣabhuktasya hastabandhānād viṣanāśinī|| 88||
harēṇumāṁsī mañjiṣṭhā rajanī madhukaṁ madhu|
akṣatvaksurasaṁ lākṣā śvapittaṁ pūrvavanmaṇiḥ|
vāditrāṇi patākāśca piṣṭairēbhiśca lēkhitāḥ|
śrutvā dr̥ṣṭvā samāghrāya sadyō bhavati nirviṣam||89||
harēṇvādayaśca śvapittapiṣṭaiḥ maṇiḥ pūrvavat| ēbhiścānantarōktairagadairvāditrāṇi patākā vaijayantyaśca yatpraliptaṁ tacchabdēna tadgandhēna tatsparśēna ca viṣabhuktō nirviṣatāṁ yāti|| 89||
tryūṣaṇaṁ pañcalavaṇaṁ mañjiṣṭhāṁ rajanādvayam|
sūkṣmailāṁ trivr̥tāṁ patraṁ viḍaṅgānīndravāruṇīm|
madhukaṁ cēti sakṣaudraṁ gōviṣāṇē nidhāpayēt|
tasmāduṣṇāmbunā mātrāṁ prāgbhaktaṁ viniyōjayēt|
viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti nirviṣē’pi na dōṣakr̥t||90||
tryūṣaṇādikaṁ piṣṭaṁ mākṣikayuktaṁ gōśr̥ṅgē sthāpayēt| tatō mātrāṁ stōkaṁ bhōjanādau yōjayēt| tatsaṁskr̥tē kōṣṭhē viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti| indravāruṇī gavākṣī| nanu svasthasya bhōjanapūrvaṁ dattaṁ tadanu ca viṣaṁ na bhuktamiti kadāciddōṣakōpāya bhavatītyāha- nirviṣē’pi na dōṣakr̥t|| 90||
jatusarjarasōśīrasarṣapāpatravālakaiḥ|
savēllāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca|
dhūpō vāsagr̥hē hanti viṣaṁ sthāvarajaṅgamam|
na tatra kīṭāḥ saviṣā nōndurā na sarīsr̥pāḥ|
na kr̥tyākārmaṇādyāśca dhūpō’yaṁ yatra dr̥śyatē||91||
jatvādibhirmiśritairvāsagr̥hē dhūpaḥ saviṣanāśanaḥ, kīṭādīnāṁ kr̥tyādīnāṁ cōpanipātanau nāśanaḥ|| 91||
śikhipicchaṁ balākāsthi sarṣapāścandanaṁ ghr̥tam|
dhūpē viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagēhagaḥ||92||
śikhipicchādikēna saghr̥tēna śayanādikēṣu dhūpō viṣanāśanaḥ|| 92||
viśālāvyōṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam|
dviniśāpatravēllailātrivr̥ccūrṇaṁ samākṣikam|
gōśṟuṅgē nihitaṁ yōjyaṁ snānīyē’mbhasi bhūpatēḥ|
pūrvōktaṁ tryūṣaṇādiñca snānīyē’mbhasi yōjayēt||93||
tathā snānīyē’mbhasi viṣanāśanāya pūrvōktaṁ tryūṣaṇādikaṁ yōjayēt|| 93||
kvāthō dhavārkakusumaśvētāpāmārgasarṣapaiḥ|
sadadhyājyaḥ kr̥tō yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ|
kalkō vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ|
mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ|
kvāthaḥ sarvōdakāryēṣu kākamācīyutairhitaḥ||94||
athavā dhavādibhiḥ katakādiyuktaiḥ kr̥taḥ kvāthō dadhighr̥tamiśraḥ snānīyē’mbhasi yōjyaḥ candanadrumavalkalādīnāṁ vā kalkaḥ snānādijalē yōjyaḥ| drumaśabdasya candanakṣīripalāśaiḥ sambandhaḥ| ētēṣāṁ valkalaistvagbhirathavā sarvēṣūdakāryēṣu snānādikēṣvēṣāṁ candanādīnāṁ kākamācīsaṁyuktānāṁ kvāthō viṣanāśanaḥ| nākulī sarpākṣī| ēlāvālukaṁ vālukam|| 94||
rōcanāpatranaipālīkuṅkumaistilakān bahūn|
viṣairna bādhyatē syācca nārīnaranr̥papriyaḥ||95||
rōcanādibhirlalāṭādiṣu tilakān dhārayēt| viṣairna bādhyatē| nāryādīnāṁ ca priyō bhavati| naipālīśabdēna manaḥśilōcyatē|| 95||
cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|
digdhaṁ nirviṣatāmēti gātramityāha gautamaḥ||96||
saviṣaṁ gātraṁ haridrādīnāṁ cūrṇēna digdhaṁ nirviṣatāmētītyāha- gautamaḥ|| 96||
nasyapānāñjanālēpairyuñjyātsañjīvanātmakān|
agadānviṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca|
pippalīmadhukakṣaudraśarkarēkṣurasaiḥ saha|
dviniśāpatravēllailātrivr̥ccūrṇaṁ samākṣikam|
virēcanaṁ sirāmōkṣaṁ prāptaṁ visrāvaṇaṁ yadi||97||
sañjīvanādīṁścāgadān viṣapratiṣēdhē vakṣyamāṇānnasyādiṣu yōjayēt| viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca yōjayēt| viṣapratiṣēdhōktaprakārēṇa ca yadi raktavisrāvaṇāvasaraḥ tataḥ sirāmōkṣō vidhēyaḥ|| 97||
hr̥dayāvaraṇaṁ kāryaṁ prāgēvāmitramadhyataḥ|
pibēd ghr̥tamajēyākhyamamr̥taṁ vāpyabhuktavān|
sarpiḥ kṣaudraṁ dadhikṣīramantaḥ śītalaṁ jalam||98||
śatrumadhyasthitāya ca bhūbhr̥tē pūrvamēva hr̥dayarakṣaṇaṁ kāryam| tacca viṣapratiṣēdhē vakṣyatē| tathā ca śatrumadhyē viṣapratiṣēdhē vakṣyamāṇamajēyaṁ nāma ghr̥taṁ bhōjanapūrvaṁ pēyam| viṣapratiṣēdhē amr̥taṁ nāma ghr̥taṁ bhōjanapūrvaṁ dēyaṁ bhiṣajā| antataḥ śītalaṁ jalaṁ sarpirādyabhāvē śītamapi jalaṁ pēyamityarthaḥ|| 98||
sitāmadhukapālindī kalkavanmāṁsamiṣyatē|
gōdhāhariṇababhrūṇāṁ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam|
sanāgaraṁ sātiviṣaṁ śikhinaḥ sasitōpalam|
suśītāḥ saghr̥tāścaiṣāṁ yathāsvaṁ kalpitā rasāḥ||99||
sitādikalkasaṁyuktaṁ ca māṁsaṁ viṣanāśanāyēṣyatē| kasya māṁsamāha gōdhādīnām| tathā pr̥ṣatasya māṁsaṁ śuṇṭhīpippalīyuktam| tathā śikhinō mayūrasya māṁsaṁ nāgarēṇa vātiviṣayā vā śarkarayā vā yuktam| ēṣāṁ ca gōdhādīnāṁ māṁsēna yathāsvaṁ yōgyasayōgyauṣadhakalpitāśca rasāḥ|| 99||
viṣapītāya dadyācca śuddhāyōrdhvamadhastathā|
sūkṣmaṁ tāmrarajaḥ kālē sakṣaudraṁ hr̥dviśōdhanam||100||
yēna ca viṣaṁ bhuktaṁ tasya kr̥tavamanavirēcanasya kālē tadavasthāyōgyaṁ sūkṣmaṁ supiṣṭaṁ tāmracūrṇaṁ mākṣikasaṁyuktaṁ hr̥cchōdhanāya dātavyam|| 100||
śuddhē hr̥di tataḥ śāṇaṁ hēmacūrṇasya dāpayēt|
na sajjatē hēmapāṅgē padmapatrē’mbuvadviṣam|
jāyatē vipulaṁ cāyurgarē’pyēṣa vidhiḥ smr̥taḥ||101||
ēvaṁ śuddhē hr̥di suvarṇacūrṇasya ca mātrāṁ dāpayēt| tēna kiṁ bhavatītyāha- hēmapasya puruṣasyāṅgē śarīrē viṣaṁ na sajjatē na tiṣṭhati| yathā padmapatrē’mbu na sajjatē| tasya ca vipulamāyurjāyatē| ēṣa ca maulaviṣavidhirgarē’pi vidhēyaḥ karaṇīyaḥ|| 101||
itthaṁ garaviṣādibhyō rakṣēdvaidyō narēśvaram|
syāducchēdastaducchēdātprajānāṁ sarvakarmaṇām|
ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatvē’yamānuṣāḥ|
yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyō’sāvatīndriyaiḥ||102||
itthamanantarōktēna rakṣaṇaprakārēṇa bhiṣagvaidyō narēśvaraṁ viṣagarādibhyō rakṣēt| yatastasya narēśvarasya ucchēdē vināśē prajāsambandhināṁ sarvakarmaṇāmucchēdaḥ| sa ca rājā bhiṣajātīndriyairmānasairyatnataḥ prajñādibhiḥ karmabhirārādhanīyaḥ, yēna kupitō dōṣaṁ na karōti| yatō rājñō mānuṣatvē’pi ājñādayō’mānuṣā bhavanti| anyapuruṣēbhyaḥ sa ēva śakta ityarthaḥ| ayamēva tadārādhanōpāya ucyatē|| 102||
yatra sākṣānnr̥pastatra vijñātaḥ praviśēdbhiṣak|
na sammtō’pyanucitaṁ yānasthānāsanaṁ bhajēt|
ucitē puratō rājñastiṣṭhēdvākyaṁ ca nākṣipēt|
ahīnakālaṁ rājārthaṁ svārthaṁ priyahitaiḥ saha|
dēśē kālē parārthaṁ ca vadēd dharmārthasaṁhitam|
nānuśiṣyādapr̥cchantaṁ mahadētaddhi sāhasam|
nācarēdahitēnainaṁ mūlacchēdakaraṁ hi tat|
anukūlaṁ hitaṁ vācyamahitādvārayēnmithaḥ|
udāraiḥ sāntvayanvākyairdōṣaścēttadupēkṣayā|
tūṣṇīṁ vā prativākyē syādvarjayēd dvēṣyasaṅkathām|
vipaścidapyacittajñō bāliśō’pi tu bhāvavit|
atipriyō’pi dvēṣyō’pi yātyāśu viparītatām|
nivēdya rājñē kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi|
na yāyānna ciraṁ tiṣṭhētkōśasthānāvarōdhayōḥ|
svalpē’pi darśayēttuṣṭiṁ lābhē’nuddhatamānasaḥ|
mithaḥ kathanamanyēna kaulīnaṁ dvandvavāditām|
vastrādi rājñā sadr̥śaṁ rājalīlāṁ ca varjayēt|
dattaṁ yattu nr̥pēṇaiva taddhārthaṁ tuṣṭivr̥ddhayē|
hasitavyē smitaṁ kuryāt prabhōrēvānuvr̥ttitaḥ|
ucyamānē’valambēta paramarmaṇi mūkatām|
svamarmaṇi tu bādhiryaṁ dhairyamādhuryasauṣṭhavān|
atyāyāsēna nātmānaṁ kuryādatisamucchritam|
pātō yathā hi duḥkhāya nōcchrāyaḥ sukhakr̥ttathā||103||
rājagr̥hē yasmin pradēśē sākṣādrājā sthitaḥ, tatra vijñātō bhiṣak praviśēt| ātmānaṁ prathamaṁ jñāpayitvā praviśēt| tatraiva cētyarthaḥ| praviṣṭaśca rājñaḥ sammatō’pi pūjitō’pi anucitamadhikaṁ hīnaṁ vā”sanaṁ na bhajēt| ucitē cāsanē rājñaḥ purataḥ ēva tiṣṭhēt| vākyaṁ ca rājñōktaṁ sādhvasādhu vēti nākṣipēt| rājārthaṁ ca vākyaṁ yēna rājñaḥ prayōjanaṁ tadahīnakālaṁ kālānatikramēṇa vadēt| svārthaṁ tu vākyaṁ rājapriyairātmahitaiśca rājapuruṣaiḥ saha vadēt| parārthaṁ ca taducitē kālē dēśē ca vadēt| dharmārthasahitamapr̥cchantaṁ ca rājānaṁ nānuśiṣyāt na śikṣayēt| ētaddhi mahatsāhasam|
ēnaṁ ca rājānamahitēnācārēṇa nōpacarēt| taddhi rājñō’hitācaraṇaṁ mūlacchēdakaraṁ samūlanāśanamityarthaḥ| rājñaśca vākyamanukūlaṁ priyaṁ hitaṁ ca| rājānaṁ cātmahitakāryasthaṁ mitha iti rahaḥ sāntvayannahitādvārayēt| kēna sāntvayannityāha- udārairmahārhairvākyaiḥ| ēvaṁ ca tadā vācyaṁ yadā tadupēkṣayā dōṣa āśaṅkyatē| atha vāraṇaparē vākyē uktē yadi rājā tadvirōdhi vākyaṁ dadāti tadā tūṣṇīmēva syānnāṅgīkartavyam| taduktaṁ nāpyanabhimataṁ prasahya punarvaktavyamiti|
dvēṣyāṁ ca saṅkathāṁ rājñō varjayēt| tathāvipaścidapi paṇḍitō’pi rājādēracittajña atipriyō’pi tasyaivācittajñatvēna śīghramēva viparītatvaṁ dvēṣyatāṁ yāti| tathā bāliśō’pi mūrkhō’pi rājādērbhāviccittajñaḥ dvēṣyō’pi śīghraṁ viparītatvamatipriyatvaṁ yātīti| tathā svalpānyapi kāryāṇi rājānamajñāpayitvā na kāryāṇi| tathā rājñaḥ kōṣasthānē’varōdhē cāntaḥpurē akāraṇaṁ na yāyāt| sakāraṇaṁ gatō’pi na cirakālaṁ na bahukālaṁ tatra tiṣṭhēt| svalpē’pi lābhē’nuddhatamānasaḥ san rājñastuṣṭiṁ darśayēt| tathānyēna saha parasparālāpaṁ rājavēśmani varjayēt| tathānyēna saha kaulīnaṁ janavādaṁ ca kuryāt tathānyēna saha dvandvavāditāṁ virōdhavādaṁ varjayēt| rājalīlāṁ cātmanō varjayēt| tathā vastrābharaṇavāhanādikaṁ rājasadr̥śaṁ varjayēt| nr̥pēṇa ca yadātmanaiva dattaṁ vastrādi tattuṣṭyā dhārayēt| rājñānujñātaṁ taddārādiparicchadadattaṁ na gr̥hṇīyādityēvaśabdārthaḥ| hasitavyē vastuni rājñaḥ purataḥ smitaṁ mukhavikāsarūpamīṣaddhasitaṁ kāryam| prabhōrēvānuvr̥ttitaḥ tēnaitaduktaṁ bhavati- yadi prabhurhasati tadaiva kāryam (smitam), atha na hasati tatra maunamēva| yāvacca hasati tāvadēvaivaṁ karaṇīyamiti| rājñānyēna vā paramarmaṇyucyamānē mūkatāmavalambēta| mūkō vāgvirahitaḥ| svamarmaṇi tūcyamānē bādhiryādīn kuryāt| ētāvatā hi lōkō nābhibhavituṁ śaknōti| atyāyāsēna cātmānamucchritaṁ bahudhanaṁ pūjādikayuktaṁ na kuryāt| yatra ēvaṁvidha ucchrāyē svalpēnāpi dhikkārēṇa śīghramēva pātaḥ ētaducyatē atyāyāsēnōcchrāyāt pātō yathā duḥkhakarō na tathā sa ucchrāyaḥ sukhakarō bhavati|| 103||
āsannasēvā nr̥patēḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ|
kauśalēnātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyatē|
prāpya duṣprāpamaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca bhūpatēḥ|
yathōpabhuñjīta ciraṁ tathā syādapramādavān||104||
nr̥patē rājñaḥ sēvāsannatvēna naikaṭyēna śastrādinā ca krīḍāsadr̥śamapāyabāhulyāt| sā cāsannasēvā vinītaiḥ puruṣairatimahatā sēvākuśalatvēna nirvāhyatē| na tu yathāsukham| tathā bhūpatē rājñaḥ sakāśād duṣprāpamaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca prāpya na tathā pramādinā bhavitavyaṁ, yathā tadaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca ciramupayōktuṁ śakyatē|| 104||
vidadhyātparitaḥ śayyāṁ rakṣāmantrābhimantritām||105||
tasya ca rājñō bhiṣagyathōcitē kālē śayyāṁ vidadhyāt| kimbhūtām? paritaḥ samantādrakṣāmantrairabhimantritām|| 105||
rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṁ śucim|
rakṣāśaktiṁ tathōcchīrṣē sayavāṅkurayāvakām|
sadūrvaṁ pūrṇakalaśaṁ sapuṣpaphalapallavam|
upahāraṁ ca sandhyāyāṁ bhuktvā cāntē niśāsu ca|
ētatsvastyayanaṁ karma kartavyaṁ śucinā śucēḥ|
āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit||106||
rātrau ca siddhārthakān rakṣāmantrābhimantritān vidadhyāt| bhūtiṁ ca bhasmarakṣāmantrābhimantritāṁ vidadhyāt| kimbhūtām? akṣatairyavairanvitām| śuciṁ ca| tathōcchīrṣakē śayyāyāḥ pūrvabhāgē rakṣāśaktiṁ rakṣārthāṁ dēvīṁ viśēṣapratiyātanāṁ citrādikr̥tāṁ vidadhyāt| yavāṅkurairyāvakēnālaktakēna sahitaṁ dūrvayā śāḍvalēna saṁyuktaṁ nānāvidhaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca saṁyuktamudakapūrṇaṁ kalaśamucchīrṣakē vidadhyāt| sandhyāyāṁ cōpahāramucchīrṣaṁ vidadhyāt| ētacca svastyayanaṁ karma śucinā bhiṣajā śucērbhūbhr̥tō bhūpatēḥ kartavyam| na kēvalaṁ rātryārambhē kāryaṁ yāvat bhuktvā ca kāryam| niśāntē ca kāryam| āyuṣō hitaṁ pauṣṭikamr̥ddhikaraṁ bhūtādināśanaṁ ca, kārmaṇaṁ vaśīkaraṇādyarthaṁ mantrādi|| 106||
saṁkṣēpa ēṣa viṣapālanasādhanāya
prōktastu vistaravidhiḥ punaruttarē tu|
ālōcya samyagakhilaṁ matipūrvakārī
yuñjīta taṁ parivikalpya vikāracihnam||107||
ēṣō’sminnadhyāyē viṣapālanāya viṣarakṣaṇāya tathā tadudbhavānāṁ vyādhīnāñca sādhanāya cikitsārthaṁ saṁkṣēpaḥ prōktaḥ| vistaravidhistu punaruttarasthānē vakṣyatē| ityētadakhilamaśēṣaṁ buddhyā ālōcya vikalpya samyak matipūrvakārī, na tu yatkiñcanakārī vikāralakṣaṇaṁ parikalpya taṁ viṣapālanasādhanavidhiṁ yuñjīta|| 107||
iti viṣagararakṣō rakṣaṇāyōpadēśaṁ
bhajati narapatiryō nityamēvāpramattaḥ|
nijapararipuvr̥ndairapradhr̥ṣyō mahātmā
janayati janatāyāḥ kṣēmayōgau cirāya|108|
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē annarakṣāvidhirnāmāṣṭamō’dhyāyaḥ|8|
ityanēna prakārēṇa viṣarakṣaṇāya gararakṣaṇāya rakṣōrakṣaṇāya bhūtarakṣaṇāya yō narapatirapramattaḥ sannupadēśaṁ bhajati sēvatē, sa narapatirnijai ripuvr̥ndaiḥ sahajaiḥ kāmādibhiḥ śatrubhiḥ parāṇāṁ saṁvaraṇadēśādīnāṁ ripūṇāṁ vr̥ndairapradhr̥ṣyō durabhibhavaḥ san mahātmā janatāyāḥ prajāyāḥ sambandhinau yōgakṣēmau cirāya bahukālaṁ janayati janatāyā yōgakṣēmau sampādayatītyarthaḥ|| 108||
iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē aṣṭamō’dhyāyaḥ||8||