eSamhita: A Scholarly Digital Initiative of Ayurveda360
Table of Contents
Devanagari Version
महर्षिणा पुनर्वसुनोपदिष्टा, तच्छिष्येणाग्निवेशेन प्रणीता, चरकदृढबलाभ्यां प्रतिसंस्कृता
चरकसंहिता
श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितया आयुर्वेददीपिकाव्याख्यया सहिता
चिकित्सास्थानम् - २३. विषचिकित्सितम्
Only Moolashloka
अथातो विषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
प्रागुत्पत्तिं गुणान् योनिं वेगाँल्लिङ्गान्युपक्रमान्|
विषस्य ब्रुवतः सम्यगग्निवेश निबोध मे||३||
शीतोपशमप्राधान्यसामान्यात्तृष्णाचिकित्सितमनु विषचिकित्सितमुच्यते- प्रागित्यादि| प्रागुत्पत्तिः आद्योत्पत्तिः| योनिरिति अधिष्ठानम्| लिङ्गानीति देहसम्बन्धिविषस्य लिङ्गानि, तथा अन्नादिगतस्य च लिङ्गानि| अत्र नापृष्टा गुरवो वदन्तीति न्यायाच्छिष्यप्रश्न उन्नेयः| विषं च यद्यपि रोगाधिकारे न सूत्रितं साक्षात्, तथाऽपि विषजमदाभिधानात्तत्कारणतया सूत्रितमेव रोगाधिकारे ज्ञेयं; तेन नोत्सूत्रमिह विषाभिधानमिति||१-३||
अमृतार्थं समुद्रे तु मथ्यमाने सुरासुरैः|
जज्ञे प्रागमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोरदर्शनः||४||
दीप्ततेजाश्चतुर्दंष्ट्रो हरिकेशोऽनलेक्षणः|
जगद्विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ [१] विषसञ्ज्ञितः||५||
अमृतार्थमित्यादिना प्रागुत्पत्त्यभिधानं विषस्य महाप्रभावदर्शनार्थम्| हरिकेश इति पिङ्गलकेशः| स पुरुषः विषमुच्यते विषादनाद्धेतोः; एवं च विषशब्दनिरुक्तिरुक्ता [२] भवति||४-५||
जङ्गमस्थावरायां तद्योनौ ब्रह्मा न्ययोजयत्|
तदम्बुसम्भवं तस्माद्द्विविधं पावकोपमम्||६||
अष्टवेगं दशगुणं चतुर्विंशत्युपक्रमम्|७|
तदम्बुसम्भवं तस्माद् द्विविधमिति तदम्बुसम्भवं समुद्रोत्पन्नं, तस्मात् समुद्रत उत्पन्नत्वादम्बुसम्भवं, तथा तस्माद् ब्रह्मणा योनिद्वयनियुक्तत्वाद् द्विविधमित्यर्थः| अम्बुसम्भवत्वेन चास्य वर्षाप्रकोपित्वं वक्ष्यमाणं युक्तम्; अम्बुयोनिभूतत्वेन चास्य जलेन प्रभावात् प्रशमनं क्रियत इति ज्ञेयम्| उक्तं हि भगवता व्यासेन- “अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्| तस्मात् सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति” इति| अष्टवेगमिति मनुष्यापेक्षयाऽष्टवेगम् [३] | दशगुणाद्यग्रे वक्ष्यमाणम्| उपक्रमाः चिकित्सानुष्ठानभेदाः||६||-
तद्वर्षास्वम्बुयोनित्वात् सङ्क्लेदं गुडवद्गतम्||७||
सर्पत्यम्बुधरापाये तदगस्त्यो हिनस्ति च|
प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्माद्धनात्यये||८||
विषस्य वर्षासु विशेषप्रकोपे शरदि चोपशमे हेतुमाह- तद्वर्षास्वित्यादि| गुडो यथा पिण्डितोऽम्बुयोनित्वाद्वर्षासु सङ्क्लेदं याति, तथा विषमपि क्लिन्नं विसर्पति उत्क्लिष्टशक्तिकं [४] च भवति, अत एव दूषीविषार्ता अतिपीडिता भवन्ति; अम्बुधराणां वृद्धिकारणं वर्षागमः; अगस्त्यप्रभावश्च तं हिनस्ति||७-८||
सर्पाः कीटोन्दुरा लूता वृश्चिका गृहगोधिकाः|
जलौकामत्स्यमण्डूकाः कणभाः [५] सकृकण्टकाः||९||
श्वसिंहव्याघ्रगोमायुतरक्षुनकुलादयः|
दंष्ट्रिणो [६] ये विषं तेषां दंष्ट्रोत्थं जङ्गमं मतम्||१०||
पराधिकारत्वाद्विषस्य सर्पा इत्यादिना जङ्गमस्थावरयोनिद्वयं सङ्क्षेपादेवाह| यद्यपि विषगुणा अग्रे उद्दिष्टाः, तथाऽपि गुणानां गुण्यपेक्षत्वादग्रे विषस्य गुणिनः स्थावरजङ्गमभेदभिन्नस्याभिधानम्; उद्देशे तु प्रथमं गुणाभिधानं विषस्य कार्यकरणे गुणप्राधान्यख्यापनार्थम्| सर्पादीनां भेदा अग्रे एव वक्तव्याः, तेन तत्रैव व्याकर्तव्याः| आदिग्रहणादुच्चिटिङ्गादीनां तन्त्रान्तरोक्तानां ग्रहणम्| अत्र अदंष्ट्रिणोऽपि दंष्ट्रिसर्पप्राधान्याद्दंष्ट्रिण इत्युक्ताः; तथा दंष्ट्रोत्थमिति दंष्ट्रोत्थस्य सर्वविषप्राधान्याददंष्ट्रोत्थानामपि उन्दुरुविषादीनां ग्रहणम्| उक्तं ह्यन्यत्र “जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश| तत्र दृष्टिदंष्ट्रानिःश्वासनखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंशविशर्धितगुदास्थिपित्तशूकशवानि” (सु.क.अ.३) इति| तथाऽन्यत्रापि “शुक्रमूत्रपुरीषाणि देहे निपतितानि तु| दारुणं गरमित्याहुः” इति||९-१०||
मुस्तकं पौष्करं क्रौञ्चं वत्सनाभं बलाहकम्|
कर्कटं कालकूटं च करवीरकसञ्ज्ञकम्||११||
पालकेन्द्रायुधं तैलं मेघकं कुशपुष्पकम्|
रोहिषं पुण्डरीकं च लाङ्गलक्यञ्जनाभकम्||१२||
सङ्कोचं मर्कटं शृङ्गीविषं हालाहलं तथा|
एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च||१३||
स्थावरजे विषे मूलजानीति पदं मूलजस्य बहुत्वात् प्राधान्याच्च| तेन पत्रपुष्पादिजानामपि विषाणां ग्रहणं; यदुक्तं सुश्रुते- “मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च|| निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः” (सु.क.अ.२) इति| कन्दस्त्विह मूलविशेषत्वान्मूलशब्देनैव गृहीतः| एतेषां [७] च सञ्ज्ञासम्बन्धे शबरकिरातादय एव तद्विद्याः प्रमाणं, ते हि गुरुपरम्परया व्याख्यानयन्ति||११-१३||
गरसंयोगजं [८] चान्यद्गरसञ्ज्ञं गदप्रदम्|
कालान्तरविपाकित्वान्न तदाशु हरत्यसून्||१४||
स्थावरजङ्गमारब्धमेव तृतीयं विषमाह- गरसंयोगजमित्यादि| गरार्थः संयोगो येषां ते गरसंयोगा द्रव्यभेदाः, तेभ्यो जातं गरसंयोगजम्| ‘गर’ इति तन्त्रे सञ्ज्ञा यस्य तद् गरसञ्ज्ञम्| तच्च चिरकारिरोगजनकमप्राणहरम् [९] | एतदेवाह- कालान्तरेत्यादि| सुश्रुतेऽपि त्रिविधमेव विषमुक्तं- “स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम्” (सु.क.अ.२) इत्यनेन| यत्तु दूषीविषमग्रे वक्ष्यति तत् त्रिविधान्तर्गतं दर्शयिष्यामः| गरं तु द्विविधं- निर्विषद्रव्यसंयोगकृतं, तथा सविषद्रव्यसंयोगकृतं च; तत्राद्यं गरसञ्ज्ञम्, उत्तरं तु कृत्रिममिति व्यवस्था| तेनेमामेव व्यवस्थां गृहीत्वोक्तं रसायने- “दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे” (चि.अ.१,पा.) इति| तथा वृद्धकाश्यपेऽप्युक्तं- “संयोगजं च द्विविधं तृतीयं विषमुच्यते| गरं स्यादविषं तत्र सविषं कृत्रिमं मतम्” इति||१४||
निद्रां तन्द्रां क्लमं दाहं सपाकं [१०] लोमहर्षणम्|
शोफं चैवातिसारं च जनयेज्जङ्गमं विषम्||१५||
स्थावरं तु ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम्|
फेनवम्यरुचिश्वासमूर्च्छाश्च जनयेद्विषम् [११] ||१६||
जङ्गमं [१२] स्यादधोभागमूर्ध्वभागं तु मूलजम्|
तस्माद्दंष्ट्राविषं [१३] मौलं हन्ति मौलं च दंष्ट्रजम् [१४] ||१७||
निद्रामित्यादिना जङ्गमविषस्य तथा ज्वरमित्यादिना स्थावरविषस्य लिङ्गानि सर्ववेगगतानि प्राह| जङ्गमस्थावरयोः परस्परोपघातात्मकधर्ममभिधातुं हेतुमत्परस्परोपघातकत्वमेवाहजङ्गममित्यादि| तस्मादिति परस्परं विरुद्धमार्गगामित्वात्| एतेन च यद्वक्ष्यति- “विषपानं दष्टानां विषपीते दंशनं चान्ते” इति, तदुपपन्नं भवति| ननु “विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणाम्” (सू.अ.२६) इति आत्रेयभद्रकाप्यीये प्रभावेण विषस्य विषहरणाभिधानोपपत्तिवर्णनं तद्विरुध्यते; मैवं, यदि द्रव्यप्रभावः कारणं न स्यात् तदा यत्किञ्चिदूर्ध्वभागं मदनफलादि तद्दंष्ट्राविषहरं स्यात्, यच्चाधोभागं त्रिवृतादि तन्मौलविषं निहन्यात्; नचैतद्दृष्टं, तस्मात् प्रभावस्यैवात्मगुणतामात्रकारणमेतदधोभागत्वमूर्ध्वभागत्वं चेति||१५-१७||
तृण्मोहदन्तहर्षप्रसेकवमथक्लमा भवन्त्याद्ये|
वेगे रसप्रदोषादसृक्प्रदोषाद्द्वितीये तु||१८||
वैवर्ण्यभ्रमवेपथुमूर्च्छाजृम्भाङ्गचिमिचिमातमकाः [१५] |
दुष्टपिशितात्तृतीये मण्डलकण्डूश्वयथुकोठाः||१९||
वातादिजाश्चतुर्थे दाहच्छर्द्यङ्गशूलमूर्च्छाद्याः|
नीलादीनां तमसश्च दर्शनं पञ्चमे वेगे||२०||
षष्ठे हिक्का, भङ्गः स्कन्धस्य तु सप्तमेऽष्टमे मरणम्|
नॄणां, चतुष्पदां स्याच्चतुर्विधः, पक्षिणां त्रिविधः||२१||
सीदत्याद्ये भ्रमति च, चतुष्पदो वेपते, ततः शून्यः [१६] |
मन्दाहारो म्रियते श्वासेन हि चतुर्थवेगे तु||२२||
ध्यायति [१७] विहगः प्रथमे वेगे, प्रभ्राम्यति द्वितीये तु|
स्रस्ताङ्गश्च तृतीये विषवेगे याति पञ्चत्वम्||२३||
तृण्मोहेत्यादिना क्रमेणाष्टविषवेगलक्षणमाह| सुश्रुते एकैककलातिक्रमेण सप्तवेगा उदीरिताः; इह कलालङ्घनेनैव सप्तवेगाः, अष्टमे तु सप्तकलालङ्घनोत्तरकालं मारको वेगो दष्टस्य दंशदेशगमनाय पीतविषस्य हृदयगमनाय भवतीति सुश्रुतेन सममविरोधः| वातादिजा इति यथायोग्यतया उद्धतान्यतरैकदोषद्विदोषत्रिदोषजाः| मूर्च्छाद्या इत्यत्रादिशब्दः प्रकारवाची| चतुर्थादिवेगेष्वनुक्तमपि मेदआदिदूष्यमुन्नेतव्यं, सुश्रुतवचनात्| नीलादीनामित्यत्र आदिशब्देन प्रधानवाचिना नीलप्रधानेतरवर्णदर्शनं भवति| षष्ठे हिक्केति च्छेदः| विषवेगप्रस्तावाच्चतुष्पादपक्षिणोऽपि विषवेगानाह| एतद्विषवेगाभिधाने च प्रयोजनं- यद्विषवेगमृतस्यापि मांसमुपयोज्यं पीतविषस्य हृदयं दष्टस्य च दंशदेशं मुक्त्वेत्याद्युक्तविधानेन, वेगज्ञानेनाप्राप्तनैष्ठिकवेगस्य यथोक्तविधिना मांसं नोपादेयं, यतस्तस्य विषार्दितस्य [१८] सर्वं शरीरं विषवद्भवति| चतुष्पदादीनामल्पवेगत्वं सत्त्वाल्पत्वात्| अवसीदतीत्यादि| द्वितीये, शून्य इत्यादि तृतीये||१८-२३||
लघु रूक्षमाशु विशदं व्यवायि तीक्ष्णं विकासि सूक्ष्मं च|
उष्णमनिर्देश्यरसं दशगुणमुक्तं विषं तज्ज्ञैः||२४||
रौक्ष्याद्वातमशैत्यात्पित्तं सौक्ष्म्यादसृक् प्रकोपयति|
कफमव्यक्तरसत्वादन्नरसांश्चानुवर्तते [१९] शीघ्रम्||२५||
शीघ्रं व्यवायिभावादाशु व्याप्नोति केवलं देहम्|
तीक्ष्णत्वान्मर्मघ्नं प्राणघ्नं तद्विकासित्वात्||२६||
दुरुपक्रमं लघुत्वाद्वैशद्यात् स्यादसक्तगतिदोषम्|
दोषस्थानप्रकृतीः प्राप्यान्यतमं ह्युदीरयति||२७||
विषगुणानाह- लघ्वित्यादि| प्रत्येकं गुणानां कार्यमाह रौक्ष्यादित्यादि| अशैत्यादिति उष्णत्वात्| सौक्ष्म्यादसृक्प्रकोपणमसृजोऽपि सूक्ष्ममार्गानुसारित्वात्| अव्यक्तरसत्वं च कफकोपनाय अव्यक्तरसत्वकफयोरेकजलरूपकार्यत्वाद्धवति| अन्नरसांश्चानुवर्तते इति अव्यक्तरसत्वेन जलं यथा गन्धग्रहणे योगवाहि भवति, तथा विषमपि अन्नरसान् झटित्यनुगतं भवति, ततः शीघ्रं तेन भावितमन्नं भवति| शीघ्रेत्यादौ शीघ्रत्वादाशु व्याप्नोति, व्यवायित्वात् केवलं देहं व्याप्नोतीति ज्ञेयम्| व्यवायित्वं सर्वतः प्रसरणशीलत्वं पानीयपतितत्तैलवत्| तीक्ष्णत्वान्मर्मघ्नमिति मर्मणां सौम्यानां मृदूनां तीक्ष्णेन विरुद्धत्वं बोद्धव्यम्| विकासित्वादिति हिंसनशीलत्वात्; विपूर्वो हि कसतिर्हिंसार्थः| लघुत्वादिति अनवस्थितत्वात्; यस्य चानवस्थितत्वं तस्य भेषजेनासम्बन्धादुपक्रमणमकिञ्चित्करम्| असक्ता अविश्रान्ता दोषेषु गतिर्यस्य तत् असक्तगतिदोषं, विशदं हि पिच्छाभागरहितत्वात् क्वचिन्न सज्जति| अत्र च गुणानां प्रतिनियमेन विरुद्धकर्मकरणे विषस्याशिवत्वमेव नियामकं ज्ञेयं; तेन रौक्ष्यादिभिः श्लेष्मक्षयादि नाशङ्कनीयम्| सुश्रुते च विषगुणे यत् पाकित्वमुक्तं, तदाशुकारिविषे निष्प्रयोजनमिति नेहोक्तं; तथाहि- विषं नैतावन्तं कालमपेक्षते येन यावत्तस्य पाको भवत्यविचार्यः| सुश्रुते च कालान्तरप्रकोपित्वमपि दूषीविषगोचरतयोक्तं, तदिहापि दूषीविषे चिन्तनीयमिति||२४-२७||
स्याद्वातिकस्य वातस्थाने कफपित्तलिङ्गमीषत्तु|
तृण्मोहारतिमूर्च्छागलग्रहच्छर्दिफेनादि [२०] ||२८||
पित्ताशयस्थितं पैत्तिकस्य कफवातयोर्विषं [२१] तद्वत्|
तृट्कासज्वरवमथुक्लमदाहतमोतिसारादि [२२] ||२९||
कफदेशगं कफस्य [२३] च दर्शयेद्वातपित्तयोश्चेषत्|
लिङ्गं श्वासगलग्रहकण्डूलालावमथ्वादि||३०||
सम्प्रति स्थानविशेषेण प्रकृतिविशेषप्राप्त्या च लिङ्गविशेषानाह- वातिकस्येत्यादि| विषं मद्यं च यद्यपि त्रिदोषकोपनं, तथाऽपि स्थानप्रकृतिविशेषप्राप्त्या तदनुगुणदोषप्रकोपमधिकं करोति, शेषयोस्तु मनागित्यर्थः| वातिकस्येति वातप्रकृतेः| वातस्थाने पक्वाशयादौ| कफपित्तलिङ्गमीषदिति वचनाद् वातलिङ्गं बलवद्भवति, तच्च तृण्मूर्च्छेत्यादिनोक्तं ज्ञेयम्; एवमुत्तरत्रापि योज्यम्| कफवातयोस्तद्वदिति ईषदित्यर्थः; तृडादि तु बलवल्लिङ्गं, तत् पित्तस्येत्यर्थः| कफेत्यादौ चकारात् कफप्रकृतेरित्यर्थः| ईषद्वातपित्तयोरिति योज्यम्||२८-३०||
दूषीविषं तु शोणितदुष्ट्यारुःकिटिमकोठलिङ्गं च|
विषमेकैकं दोषं सन्दूष्य हरत्यसूनेवम्||३१||
दूषीविषलक्षणमाह- दूषीत्यादि| कोठः वरटीदंशशोथाकारः| कालान्तरप्रकोपि विषं दूषीविषम्| उक्तं चान्यत्र “दूषितं देशकालादिदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः| यस्माद्दूषयते [२४] धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम्” इति| एवम्भूतं च गरमेव प्रायो भवति, तथा स्थावरं जङ्गमं च भवति| यदुक्तं सुश्रुते- “जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं [२५] विषं हि दूषीविषतामुपैति” (सु.क.अ.२) इति| इहापि दूषीविषाः कीटा हीनवीर्यविषा वक्तव्याः| विषमेकैकमित्यादिना स्याद्वातिकस्येत्यादिना यदुक्तं तस्यैकैकदोषस्यात्यर्थकोपमाह| सन्दूष्येति अत्यर्थं दूषयित्वा||३१||
क्षरति विषतेजसाऽसृक् तत् खानि निरुध्य मारयति जन्तुम्|
पीतं मृतस्य हृदि तिष्ठति दष्टविद्धयोर्दंशदेशे स्यात्||३२||
अनुक्तप्राणहरणसामग्रीमाह- क्षरतीत्यादिना| पीतं विषं विशेषेण मृतस्य हृदि तिष्ठति| दष्टविद्धयोश्च दंशदेशे विषं स्यात्| विद्धः दिग्धविद्धः| अत्र कश्चिन्मृत इव भवति, कश्चिच्च पवनादमृत इव| यदुक्तं काश्यपे- “मृत इव चेन्मर्त्यः स्यादसाध्यलिङ्गैर्विहीनश्च| स जीवयितुं शक्यः कृता चैतस्य हृदयरक्षा चेत्” इति||३२||
नीलौष्ठदन्तशैथिल्यकेशपतनाङ्गभङ्गविक्षेपाः|
शिशिरैर्न लोमहर्षो नाभिहते दण्डराजी स्यात्||३३||
क्षतजं क्षताच्च नायात्येतानि भवन्ति मरणलिङ्गानि|
एभ्योऽन्यथा चिकित्स्यास्तेषां चोपक्रमाञ्छृणु मे||३४||
एतद्विशेषज्ञानार्थं लक्षणमाह- नीलौष्ठेत्यादि| दण्डराजिः दण्डाकारा रेखा [२६] ||३३-३४||
मन्त्रारिष्टोत्कर्तननिष्पीडनचूषणाग्निपरिषेकाः|
अवगाहरक्तमोक्षणवमनविरेकोपधानानि||३५||
हृदयावरणाञ्जननस्यधूमलेहौषधप्रशमनानि [२७] |
प्रतिसारणं प्रतिविषं सञ्ज्ञासंस्थानपनं लेपः||३६||
मृतसञ्जीवनमेव च विंशतिरेते चतुर्भिरधिकाः|
स्युरुपक्रमा यथा ये यत्र योज्याः शृणु तथा तान्||३७||
मन्त्रेत्यादि| मन्त्रस्य विषहरेषु श्रेष्ठत्वादग्रेऽभिधानं; यदुक्तं “विषं तेजोमयैर्मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः| यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न [२८] तथौषधैः” (सु.क.अ.५) इति| अरिष्टा द्विविधा- मन्त्रेण रज्ज्वादिभिर्वा विषोपरिबन्धः| उपधानं विषसङ्क्रमणार्थं मस्तके भेषजदानम्| हृदयावरणं हृदयरक्षाकरमौषधम्| प्रतिविषं विषान्तरप्रयोगः| मृतसञ्जीवनं विषेण मृतस्यामृत इव सञ्जीवनकरं भेषजम्| शेषं व्यक्तं विवरणग्रन्थेन स्फुटं भविष्यति||३५-३७||
दंशात्तु विषं दष्टस्याविसृतं वेणिकां भिषग्बद्ध्वा|
निष्पीडयेद्भृशं दंशमुद्धरेन्मर्मवर्जं वा||३८||
तं दंशं वा चूषेन्मुखेन यवचूर्णपांशुपूर्णेन|३९|
अविसृतमिति अव्याप्तशरीरम्| वेणिकां बद्ध्वेति विषवा(धा)रणिकां बद्ध्वा| अनेन च सामान्याभिधानेन मन्त्रव्यापारोऽप्यरिष्टानां कथितः, मन्त्राद्भिन्ना चारिष्टोक्ता| उक्तं चान्यत्र- “अरिष्टामपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः| सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्धा विषप्रतिकरी मता” (सु.क.अ.५) इति| निष्पीडयेदिति निष्पीडनेन विषं गालयेत्| उद्धरेदिति उत्कृत्यापहरेत्| मर्मवर्ज्यमिति मर्मण्युपघातं निषेधयत्यव्रणे| यवचूर्णेन पांशुना वा मुखपूरणं विषसम्बन्धपरिहारार्थम्||३८||-
प्रच्छनशृङ्गजलौकाव्यधनैः स्राव्यं ततो रक्तम्||३९||
रक्ते विषप्रदुष्टे दुष्येत् प्रकृतिस्ततस्त्यजेत् प्राणान्|
तस्मात् प्रघर्षणैरसृगवर्तमानं प्रवर्त्यं स्यात्||४०||
त्रिकटुगृहधूमरजनीपञ्चलवणरोचनाः [२९] सवार्ताकाः|
घर्षणमतिप्रवृत्ते वटादिभिः शीतलैर्लेपः||४१||
रक्तं हि विषाधानं [३०] वायुरिवाग्नेः प्रदेहसेकैस्तत्|
शीतैः स्कन्दति तस्मिन् स्कन्ने व्यपयाति विषवेगः||४२||
विषवेगान्मदमूर्च्छाविषादहृदयद्रवाः प्रवर्तन्ते|
शीतैर्निवर्तयेत्तान् वीज्यश्चालोमहर्षात् [३१] स्यात्||४३||
प्रच्छनादिभी रक्तमोक्षणमुपक्रममाह| उपक्रमाणां च व्यतिक्रमाभिधानेन नियमेन क्रमयोगं निषेधयति| रक्तस्रावणोपपत्तिमाह- रक्ते इत्यादि| प्रकृतिरिति देहधात्वादिस्वभावः| प्रघर्षणैरिति प्रघर्षणैरपि, प्रच्छनादिभिः प्रघर्षणेन चेत्यर्थः| प्रघर्षणं पत्रादिभिः| प्रघर्षणेन प्रतिसारणमुपक्रमेषूक्तम्| घर्षणमिति छेदः| विषाधानमिति विषस्य प्रसारकम्| स्कन्दति स्थिरं भवति| स्कन्ने इति स्थिरे| वीज्यः व्यजनपवनैः||३९-४३||
तरुरिव मूलच्छेदाद्दंशच्छेदान्न वृद्धिमेति विषम्|
आचूषणमानयनं जलस्य सेतुर्यथा तथाऽरिष्टाः||४४||
त्वङ्मांसगतं दाहो दहति विषं स्रावणं हरति रक्तात्|
पीतं वमनैः सद्यो हरेद्विरेकैर्द्वितीये तु||४५||
तरुरिवेत्यादिना छेदादीनां विषहरणोपपत्तिमाह| सेतुर्यथेति प्रसरनिरोधक इत्यर्थः| द्वितीये ‘वेगे’ इति शेषः||४४-४५||
आदौ हृदयं रक्ष्यं तस्यावरणं पिबेद्यथालाभम्|
मधुसर्पिर्मज्जपयोगैरिकमथ [३२] गोमयरसं वा||४६||
इक्षुं सुपक्वमथवा [३३] काकं निष्पीड्य तद्रसं वरणम्|
छागादीनां वाऽसृग्भस्म मृदं वा पिबेदाशु||४७||
क्षारागदस्तृतीये शोफहरैर्लेखनं [३४] समध्वम्बु|
गोमयरसश्चतुर्थे वेगे सकपित्थमधुसर्पिः||४८||
काकाण्डशिरीषाभ्यां स्वरसेनाश्च्योतनाञ्जने नस्यम्|
स्यात्पञ्चमेऽथ षष्ठे सञ्ज्ञायाः स्थापनं कार्यम्||४९||
गोपित्तयुता रजनी मञ्जिष्ठामरिचपिप्पलीपानम्|
विषपानं दष्टानां विषपीते दंशनं चान्ते||५०||
आदाविति सर्वोपक्रमादौ| तस्येति हृदयस्य| यथालाभमिति वक्ष्यमाणहृदयावरणयोगेषु यथाप्राप्तिहृदयावरणम्| क्षारागदो वक्ष्यमाणः| तृतीये ‘वेगे’ इति शेषः| काकाण्डा शिम्बीभेदः| गोपित्तयुता रजनी आश्चोतनादिषु ज्ञेया| अन्ते इति सर्वोपक्रमशेषे सप्तमे वेगे सर्पेण दंशनं कार्यम्||४६-५०||
शिखिपित्तार्धयुतं स्यात् पलाशबीजमगदो मृतेषु वरः|
वार्ताकुफाणितागारधूमगोपित्तनिम्बं वा||५१||
गोपित्तयुतैर्गुटिकाः सुरसाग्रन्थिद्विरजनीमधुककुष्ठैः [३५] |
शस्ताऽमृतेन तुल्या शिरीषपुष्पकाकाण्डकरसैर्वा||५२||
काकाण्डसुरसगवाक्षीपुनर्नवावायसीशिरीषफलैः|
उद्बन्धविषजलमृते लेपौपधिनस्यपानानि [३६] ||५३||
अष्टमे तु वेगे शिखिपित्तेत्यादिना मृतसञ्जीवनयोगानाह| मृत इति मृत इव| उद्बन्धेत्यादौ मृते इति उद्बन्धादिभिस्त्रिभिः सम्बध्यते| लेपौपधिनस्यपानानीति लेपादयश्चामी उद्बन्धादिषु यथायोग्यतया ज्ञेयाः| लेपौपधीत्यादौ उपधिर्यो मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा विषहरणाय दीयते||५१-५३||
स्पृक्काप्लवस्थौणेयकाङ्क्षीशैलेयरोचनातगरम्|
ध्यामककुङ्कुममांसीसुरसाग्रैलालकुष्ठघ्नम्||५४||
बृहती शिरीषपुष्पं श्रीवेष्टकपद्मचारटिविशालाः|
सुरदारुपद्मकेशरसावरकमनःशिलाकौन्त्यः||५५||
जात्यर्कपुष्परसरजनीद्वयहिङ्गुपिप्पलीलाक्षाः|
जलमुद्गपर्णिचन्दनमधुकमदनसिन्धुवाराश्च||५६||
शम्पाकलोध्रमयूरकगन्धफलानाकुलीविडङ्गाश्च|
पुष्ये संहृत्य समं पिष्ट्वा गुटिका विधेयाः स्युः||५७||
सर्वविषघ्नो जयकृद्विषमृतसञ्जीवनो ज्वरनिहन्ता|
घ्रेयविलेपनधारणधूमग्रहणैर्गृहस्थश्च||५८||
भूतविषजन्त्वलक्ष्मीकार्मणमन्त्राग्न्यशन्यरीन् हन्यात्|
दुःस्वप्नस्त्रीदोषानकालमरणाम्बुचौरभयम्||५९||
धनधान्यकार्यसिद्धिः श्रीपुष्ट्यायुर्विवर्धनो धन्यः|
मृतसञ्जीवन एष प्रागमृताद्ब्रह्मणा विहितः||६०||
इति मृतसञ्जीवनोऽगदः|
स्पृक्केत्यादौ काङ्क्षी सौराष्ट्रिका| कुष्ठघ्नः खदिरः| सावरकं लोध्रम्| कौन्ती रेणुका| मयूरकः अपामार्गः, गन्धफला प्रियङ्गुः, नाकुली रास्ना| धारणशब्देन शरीरे धारणं ब्रूते; धारणं चौषधशब्देनोपक्रमेषु प्रविशति| गृहस्थ इति गृहेऽवतिष्ठन्| कार्मणः परद्रोहार्थो मन्त्रादियोगः, मन्त्रः अभिचारमन्त्रः| स्त्रीदोषानिति स्त्रीदत्तगरादिदोषान्| प्रागमृतादिति अमृतोत्पत्तेः प्राक्; एतेन चामृतसमानत्वमस्य दर्श्यते||५४-६०||
मन्त्रैर्धमनीबन्धोऽवमार्जनं कार्यमात्मरक्षा च|
दोषस्य विषं यस्य स्थाने स्यात्तं जयेत्पूर्वम्||६१||
वातस्थाने स्वेदो दध्ना नतकुष्ठकल्कपानं च|
घृतमधुपयोऽम्बुपानावगाहसेकाश्च पित्तस्थे||६२||
क्षारागदः कफस्थानगते स्वेदस्तथा सिराव्यधनम्|
दूषीविषेऽथ रक्तस्थिते सिराकर्म पञ्चविधम्||६३||
भेषजमेवं कल्प्यं भिषग्विदाऽऽलक्ष्य सर्वदा सर्वम्|
स्थानं जयेद्धि पूर्वं स्थानस्थस्याविरुद्धं च||६४||
मन्त्रैरित्यादौ अवमार्जनमिति विषस्य प्रतिलोमेन मार्जनं मन्त्रैरेव कार्यम्| आत्मरक्षा भूतावेशनिषेधार्थम्| जयेदिति स्थानिनं दोषं जयेत्| स्वेदो यद्यपि प्रतिषिद्धः स्वेदाध्याये, तथाऽप्यवस्थाविशेषे ‘वातस्थाने’ इत्यादिना विधीयते| स्वेदस्तु पेयादिभोजनादिविधानवदस्य प्रयोगाच्चतुर्विंशत्युपक्रमेषु नोक्तः; किंवा अग्निशब्देन स्वेदोऽपि गृह्यते, पेयादि चोपशमनशब्देनावश्यं बोद्धव्यम्| पित्तस्थे इति पित्तस्थानस्थे| दूषीविष इत्यादौ सिरा इति सिराव्यधः, कर्म पञ्चविधं वमनादि; किंवा सिराकर्म पञ्चविधमिति पञ्चसिराव्यधः| स्थानमिति स्थानगतवातादि| स्थानस्थस्येति स्थानगतविषस्याविरुद्धं च ‘कुर्यात्’ इति शेषः||६१-६४||
विषदूषितकफमार्गः स्रोतःसंरोधरुद्धवायुस्तु|
मृत इव श्वसेन्मर्त्यः स्यादसाध्यलिङ्गैर्विहीनश्च||६५||
चर्मकषायाः कल्कं बिल्वसमं मूर्ध्नि काकपदमस्य|
कृत्वा दद्यात्कटभीकटुकट्फलप्रधमनं च||६६||
छागं [३७] गव्यं माहिषं वा मांसं कौक्कुटमेव वा|
दद्यात् काकपदे तस्मिंस्ततः सङ्क्रमते विषम्||६७||
नासाक्षिकर्णजिह्वाकण्ठनिरोधेषु कर्म नस्तः स्यात्|
वार्ताकुबीजपूरज्योतिष्मत्यादिभिः पिष्टैः||६८||
अञ्जनमक्ष्युपरोधे कर्तव्यं बस्तमूत्रपिष्टैस्तु|
दारुव्योषहरिद्राकरवीरकरञ्जनिम्बसुरसैस्तु||६९||
श्वेता वचाऽश्वगन्धा [३८] हिङ्ग्वमृता कुष्ठसैन्धवे लशुनम्|
सर्षपकपित्थमध्यं टुण्टुककरञ्जबीजानि [३९] ||७०||
व्योषं [४०] शिरीषपुष्पं द्विरजन्यौ वंशलोचनं [४१] च समम्|
पिष्ट्वाऽजस्य मूत्रेण गोश्वपित्तेन [४२] सप्ताहम्||७१||
व्यत्यासभावितोऽयं निहन्ति शिरसि स्थितं विषं क्षिप्रम्|
सर्वज्वरभूतग्रहविसूचिकाजीर्णमूर्च्छार्तीः||७२||
उन्मादापस्मारौ काचपटलनीलिकाशिरोदोषान्|
शुष्काक्षिपाकपिल्लार्बुदार्मकण्डूतमोदोषान्||७३||
क्षयदौर्बल्यमदात्ययपाण्डुगदांश्चाञ्जनात्तथा मोहान्|
लेपाद्विषदिग्धक्षतलीढदष्टपीतविषघाती||७४||
अर्शःस्वानद्धेषु च गुदलेपो योनिलेपनं स्त्रीणाम्|
मूढे गर्भे दुष्टे ललाटलेपः प्रतिश्याये||७५||
वृद्धौ [४३] किटिमे कुष्ठे श्वित्रविचर्चिकादिषु लेपः|
गज इव तरून् विषगदान्निहन्त्यगदगन्धहस्त्येषः||७६||
इति गन्धहस्तीनामाऽगदः|
स्रोतःसंरोधेन रुद्धो वायुरुच्छ्वासनिश्वासलक्षणो यस्य स तथा| असाध्यलिङ्गैरिति प्रागुक्तनीलौष्ठादिभिः| चर्मकषाया इति चर्मचटिकायाः, किंवा सप्तलायाः| काकपदमिति काकपदाकारं व्रणम्| कटभीत्यादौ कटुकफला तिक्तालाबुः, किंवा कटु त्रिकटु| ज्योतिष्मतीत्यादीनि षट्विरेचनशताश्रितायोक्तानि शिरोविरेचनानि| दार्वीत्यादौ श्वेता कटभी| व्यत्यासभावित इति गोपित्तेन भावयित्वा अश्वपित्तेन भावितः, तथा अश्वपित्तेन भावयित्वा गोपित्तेन भावितः||६५-७६||
पत्रागुरुमुस्तैला निर्यासाः पञ्च चन्दनं स्पृक्का|
त्वङ्नलदोत्पलबालकहरेणुकोशीरवन्यनखाः||७७||
सुरदारुकनककुङ्कुमध्यामककुष्ठप्रियङ्गवस्तगरम्|
पञ्चाङ्गानि शिरीषाद्व्योषालमनःशिलाजाज्यः||७८||
श्वेतकटभीकरञ्जौ [४४] रक्षोघ्नी सिन्धुवारिका रजनी|
सुरसाञ्जनगैरिकमञ्जिष्ठानिम्बनिर्यासाः||७९||
वंशत्वगश्वगन्धाहिङ्गुदधित्थाम्लवेतसं लाक्षा|
मधुमधुकसोमराजीवचारुहारोचनातगरम्||८०||
अगदोऽयं वैश्रवणायाख्यातस्त्र्यम्बकेण षष्ट्यङ्गः|
अप्रतिहतप्रभावः ख्यातो महागन्धहस्तीति||८१||
पित्तेन गवां पेष्यो गुटिकाः कार्यास्तु पुष्ययोगेन|
पानाञ्जनप्रलेपैः प्रसाधयेत् सर्वकर्माणि||८२||
पिल्लं कण्डूं तिमिरं रात्र्यान्ध्यं काचमर्बुदं पटलम्|
हन्ति सततप्रयोगाद्धितमितपथ्याशिनां पुंसाम्||८३||
विषमज्वरानजीर्णान्दद्रुं कण्डूं विसूचिकां पामाम्|
विषमूषिकलूतानां सर्वेषां पन्नगानां च|
आशु विषं नाशयति समूलजमथ कन्दजं सर्वम्||८४||
एतेन लिप्तगात्रः सर्पान् गृह्णाति भक्षयेच्च विषम्|
कालपरीतोऽपि [४५] नरो जीवति नित्यं निरातङ्कः||८५||
आनद्धे गुदलेपो योनौ लेपश्च मूढगर्भाणाम्|
मूर्च्छार्तिषु च ललाटे प्रलेपनमाहुः प्रधानतमम्||८६||
भेरीमृदङ्गपटहाञ्छत्राण्यमुना तथा ध्वजपताकाः|
लिप्त्वाऽहिविषनिरस्त्यै प्रध्वनयेद्दर्शयेन्मतिमान्||८७||
यत्र च सन्निहितोऽयं न तत्र बालग्रहा न रक्षांसि|
न च कार्मणवेताला वहन्ति [४६] नाथर्वणा मन्त्राः||८८||
सर्वग्रहा न तत्र प्रभवन्ति न चाग्निशस्त्रनृपचौराः|
लक्ष्मीश्च तत्र भजते यत्र महागन्धहस्त्यस्ति||८९||
पिष्यमाण इमं चात्र सिद्धं मन्त्रमुदीरयेत्|
‘मम माता जया नाम जयो [४७] नामेति मे पिता||९०||
सोऽहं जयजयापुत्रो विजयोऽथ जयामि च|
नमः पुरुषसिंहाय विष्णवे विश्वकर्मणे||९१||
सनातनाय कृष्णाय भवाय विभवाय च|
तेजो वृषाकपेः साक्षात्तेजो ब्रह्मेन्द्रयोर्यमे||९२||
यथाऽहं नाभिजानामि वासुदेवपराजयम्|
मातुश्च पाणिग्रहणं समुद्रस्य च शोषणम्||९३||
अनेन सत्यवाक्येन सिध्यतामगदो ह्ययम्|
हिलिमिलिसंस्पृष्टे रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा [४८] ||९४||
इति महागन्धहस्तीनामाऽगदः|
ऋषभकजीवकभार्गीमधुकोत्पलधान्यकेशराजाज्यः|
ससितगिरिकोलमध्याः पेयाः श्वासज्वरादिहराः||९५||
हिङ्गु च कृष्णायुक्तं कपित्थरसयुक्तमग्र्यलवणं च|
समधुसितौ पातव्यौ ज्वरहिक्काश्वासकासघ्नौ||९६||
लेहः कोलास्थ्यञ्जनलाजोत्पलमधुघृतैर्वम्याम्|
बृहतीद्वयाढकीपत्रधूमवर्तिस्तु हिक्काघ्नी||९७||
शिखिबर्हिबलाकास्थीनि सर्षपाश्चन्दनं च घृतयुक्तम्|
धूमो गृहशयनासनवस्त्रादिषु शस्यते विषनुत्||९८||
घृतयुक्ते नतकुष्ठे भुजगपतिशिरः शिरीषपुष्पं च|
धूमागदः स्मृतोऽयं सर्वविषघ्नः श्वयथुहृच्च||९९||
जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्पसर्जरसाः|
श्वेता च धूम उरगाखुकीटवस्त्रक्रिमिनुदग्र्यः||१००||
तरुणपलाशक्षारं स्रुतं पचेच्चूर्णितैः सह समांशैः|
लोहितमृद्रजनीद्वयशुक्लसुरसमञ्जरीमधुकैः||१०१||
लाक्षासैन्धवमांसीहरेणुहिङ्गुद्विसारिवाकुष्ठैः|
सव्योषैर्बाह्लीकैर्दर्वीविलेपनं घट्टयेद्यावत्||१०२||
सर्वविषशोथगुल्मत्वग्दोषार्शोभगन्दरप्लीह्नः|
शोथापस्मारक्रिमिभूतस्वरभेदपाण्डुगदान्||१०३||
मन्दाग्नित्वं कासं सोन्मादं नाशयेयुरथ पुंसाम्|
गुटिकाश्छायाशुष्काः कोलसमास्ताः समुपयुक्ताः||१०४||
इति क्षारागदः|
ऋषभकेत्यादिना विषोपद्रवश्वासादिचिकित्सोच्यते| सितगिरिः श्वेताऽपराजिता, कोलमध्यं बदरमज्जा| भुजगपतिशिर इति द्विमुखसर्पशिरः| वस्त्रकृमिः यूका| पलाशक्षारं स्रुतमिति सुश्रुतोक्तक्षारपरिस्रावणविधिना स्रावितम्| लोहितमृत् गैरिकम्| सुरसमञ्जरी [४९] पर्णासभेदः||७७-१०४||
विषपीतदष्टविद्धेष्वेतद्दिग्धे च वाच्यमुद्दिष्टम्|
सामान्यतः, पृथक्त्वान्निर्देशमतः शृणु यथावत्||१०५||
रिपुयुक्तेभ्यो नृभ्यः स्वेभ्यः स्त्रीभ्योऽथवा भयं नृपतेः|
आहारविहारगतं तस्मात् प्रेष्यान् परीक्षेत||१०६||
अत्यर्थशङ्कितः स्याद्बहुवागथवाऽल्पवाग्विगतलक्ष्मीः|
प्राप्तः प्रकृतिविकारं विषप्रदाता नरो ज्ञेयः||१०७||
दृष्ट्वैवं न तु सहसा भोज्यं कुर्यात्तदन्नमग्नौ [५०] तु|
सविषं हि प्राप्यान्नं बहून्विकारान् भजत्यग्निः||१०८||
शिखिबर्हविचित्रार्चिस्तीक्ष्णाक्षमरूक्षकुणपधूमश्च [५१] |
स्फुटति च सशब्दमेकावर्तो विहतार्चिरपि च स्यात्||१०९||
पात्रस्थं च विवर्णं भोज्यं स्यान्मक्षिकांश्च मारयति|
क्षामस्वरांश्च काकान् कुर्याद्विरजेच्चकोराक्षि||११०||
पाने नीला राजी वैवर्ण्यं स्वां च नेक्षते छायाम्|
पश्यति विकृतामथवा लवणाक्ते फेनमाला स्यात्||१११||
पानान्नयोःसविषयोर्गन्धेन शिरोरुग्घृदि च मूर्च्छा च|
स्पर्शेन पाणिशोथः सुप्त्यङ्गुलिदाहतोदनखभेदाः||११२||
मुखगे [५२] त्वोष्ठचिमिचिमा जिह्वा शूना जडा विवर्णा च|
द्विजहर्षहनुस्तम्भास्यदाहलालागलविकाराः||११३||
आमाशयं प्रविष्टे वैवर्ण्यं स्वेदसदनमुत्क्लेदः|
दृष्टिहृदयोपरोधो बिन्दुशतैश्चीयते चाङ्गम्||११४||
पक्वाशयं तु याते मूर्च्छामदमोहदाहबलनाशाः|
तन्द्रा कार्श्यं च विषे पाण्डुत्वं चोदरस्थे स्यात्||११५||
दन्तपवनस्य कूर्चो विशीर्यते दन्तौष्ठमांसशोफश्च|
केशच्युतिः शिरोरुग्ग्रन्थयश्च सविषेऽथ शिरोभ्यङ्गे||११६||
दुष्टेऽञ्जनेऽक्षिदाहस्रावात्युपदेहशोथरागाश्च|
खाद्यैरादौ कोष्ठः स्पृश्यैस्त्वग्दूष्यते दुष्टैः||११७||
स्नानाभ्यङ्गोत्सादनवस्त्रालङ्कारवर्णकैर्दुष्टैः|
कण्ड्वर्तिकोठपिडकारोमोद्गमचिमिचिमा शोथाः||११८||
एते करचरणदाहतोदक्लमाविपाकाश्च|
भूपादुकाश्वगजवर्मकेतुशयनासनैर्दुष्टैः||११९||
माल्यमगन्धं म्लायति शिरोरुजालोमहर्षकरम् [५३] |
स्तम्भयति खानि नासामुपहन्ति दर्शनं च धूमः||१२०||
कूपतडागादिजलं दुर्गन्धं सकलुषं विवर्णं च|
पीतं श्वयथुं कोठान् पिडकाश्च करोति मरणं च||१२१||
आदावामाशयगे वमनं त्वक्स्थे प्रदेहसेकादि|
कुर्याद्भिषक् चिकित्सां दोषबलं चैव हि समीक्ष्य||१२२||
इति मूलविषविशेषाः प्रोक्ताः …|१२३|
पृथक्त्वान्निर्देशमतः शृण्विति नानाविधविषस्य लक्षणं भेषजस्य पृथङ्निर्देशं च शृण्विति| रिपुयुक्तेभ्य इति शत्रुप्रयुक्तेभ्यः| स्त्रीभ्य इति सौभाग्यार्थमभक्ष्यदानेऽप्यज्ञानात् प्रवृत्ताभ्यः स्त्रीभ्यः| आहारविहारगत इति आहारविहारौ सेवमानः| प्रेष्यानिति सूपकारादीन्| परीक्षोपायमाह- अत्यर्थेत्यादि| विगतलक्ष्मीः निःशोभः| भोज्यमिति भोक्तव्यम्| कुर्यात् तदन्नमग्नौ प्रक्षिपेत्| पात्रस्थमित्यादावपि ‘सविषं’ इत्यनुवर्तते| विरज्येत चकोराक्षीति सविषमन्नं दृष्ट्वा चकोराक्षि विरज्यते| काकांश्च क्षामस्वरान् दर्शनेनैव कुर्यादिति ज्ञेयम्| पाने इति मद्यादौ पेये| छायामिति प्रतिबिम्बम्| लवणाक्ते इति पानविशेषणम्| मुखगे इत्यादिना मुखादिसम्बन्धिविषलक्षणम्| बिन्दुः बिन्द्वाकारा त्वग्विकृतिः| दन्तेत्यादिना दन्तधावनकूर्चादीनां विषदुष्टानामेव लक्षणं प्रकारणाज्ज्ञेयम्| दन्तपवनस्य कूर्चः दन्तमलशोधनकूर्चः| विशीर्यत इति शीर्णः स्यात्| खाद्यैरिति भोज्यैः| स्पृश्यैरिति अभ्यङ्गादिभिः| माल्यमिति विषदुष्टं माल्यम्| नासामुपहन्तीति च्छेदः| दर्शनमिति चक्षुः| किंवा स्तम्भयतीत्यादि धूमस्यैव कार्यम्||९५-१२२||-
… शृणु जङ्गमस्यातः|
सविशेषचिकित्सितमेवादौ तत्रोच्यते तु सर्पाणाम्||१२३||
इह [५४] दर्वीकरः सर्पो मण्डली राजिमानिति|
त्रयो यथाक्रमं वातपित्तश्लेष्मप्रकोपणाः||१२४||
दर्वीकरः फणी ज्ञेयो मण्डली मण्डलाफणः|
बिन्दुलेखविचित्राङ्गः पन्नगः स्यात्तु राजिमान्||१२५||
विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्|
विषं यथाक्रमं तेषां तस्माद्वातादिकोपनम्||१२६||
दर्वीकरकृतो दंशः सूक्ष्मदंष्ट्रापदोऽसितः|
निरुद्धरक्तः कूर्माभो वातव्याधिकरो मतः||१२७||
पृथ्वर्पितः सशोथश्च दंशो मण्डलिना कृतः|
पीताभः पीतरक्तश्च सर्वपित्तविकारकृत्||१२८||
कृतो राजिमता दंशः पिच्छिलः स्थिरशोफकृत्|
स्निग्धः पाण्डुश्च सान्द्रासृक् श्लेष्मव्याधिसमीरणः||१२९||
मण्डलीति मण्डलयुक्तः| बिन्दुना लेखया च विचित्रमङ्गं यस्य स बिन्दुलेखविचित्राङ्गः| दर्वीकरादीनां प्रपञ्चस्त्विह पराधिकारत्वेन न कृतः| विशेषादित्यादौ रूक्षमधिकं दर्वीकराणाम्, अम्लोष्णं मण्डलिनां, स्वादुशीतं राजिमतां, त्रिदोषकोपनत्वेऽपि वातादिकोपनं विशेषादिह ज्ञेयम्| विषं च यद्यप्यव्यक्तरसयुक्तं, तथाऽपीह कटुकादिरसाभिधानमनुरसाभिप्रायेण ज्ञेयं, यथा- आतपे कटुकत्वं, तद्वदिहापि; किंवा अव्यक्तरसतायामेव मनाक्कटुकादीनामधिकत्वं ज्ञेयम्| पृथ्वर्पित इति अवगाढदंष्ट्रापदः [५५] ||१२३-१२९||
वृत्तभोगो महाकायः श्वसन्नूर्ध्वेक्षणः पुमान्|
स्थूलमूर्धा समाङ्गश्च स्त्री त्वतः स्याद्विपर्ययात्||१३०||
क्लीबस्त्रसत्यधोदृष्टिः [५६] स्वरहीनः प्रकम्पते|
स्त्रिया दष्टो विपर्यस्तैरेतैः पुंसा नरो मतः||१३१||
व्यामिश्रलिङ्गैरेतैस्तु क्लीबदष्टं नरं वदेत्|
इत्येतदुक्तं सर्पाणां स्त्रीपुङ्क्लीबनिदर्शनम्||१३२||
पाण्डुवक्त्रस्तु गर्भिण्या शूनौष्ठोऽप्यसितेक्षणः|
जृम्भाक्रोधोपजिह्वार्तः सूतया रक्तमूत्रवान्||१३३||
सर्पो गौधेर(य)को नाम गोधायां स्याच्चतुष्पदः|
कृष्णसर्पेण तुल्यः स्यान्नाना स्युर्मिश्रजातयः||१३४||
गूढसम्पादितं वृत्तं पीडितं लम्बितार्पितम्|
सर्पितं च भृशाबाधं, दंशा येऽन्ये न ते भृशाः||१३५||
वृत्तभोग इत्यादिना सर्पाणां पुरुषादिभेदं विषतीव्रतादिज्ञानार्थं तत्कृतचिकित्साभेदज्ञानार्थं चाह| स च भेद इहानुक्तोऽपि तन्त्रान्तराज्ज्ञेयः| तथाहि- “सावित्रे पच्यते, रात्रौ स्त्रियस्तीव्रविषाः, तथाऽह्नि पुरुषाः सदा” इति| तथा- “स्त्रीदष्टे भिषजा कार्यः सूपचारस्त्वनारम्भे” इति| महाकायः बहुलशरीरः| क्लीबः नपुंसकः| गाढसम्पादितम् अतिमात्रावगाढम्| उर्ध्वं परिवृत्तमुद्वृत्तम्| पीडितम् अतिमात्ररुजाकरम्| लम्बितार्पितम् अर्पितसकलदंष्ट्राप्राप्तलक्षणम्||१३०-१३५||
तरुणाः कृष्णसर्पास्तु गोनसाः स्थविरास्तथा|
राजिमन्तो वयोमध्ये भवन्त्याशीविषोपमाः||१३६||
वयोभेदेन दर्वीकरादीनां तीव्रतामाह- तरुणा इत्यादि| सर्पितं यदनतिमग्नदंष्ट्रापदम्| आशीविषोपमा इति आशीविषा दृष्टिनिःश्वासविषाः||१३६||
सर्पदंष्ट्राश्चतस्रस्तु तासां वामाधरा सिता|
पीता वामोत्तरा दंष्ट्रा रक्तश्यावाऽधरोत्तरा [५७] ||१३७||
यन्मात्रः पतते बिन्दुर्गोबालात् सलिलोद्धृतात्|
वामाधरायां दंष्ट्रायां तन्मात्रं स्यादहेर्विषम्||१३८||
एकद्वित्रिचतुर्वृद्धविषभागोत्तरोत्तराः|
सवर्णास्तत्कृता दंशा बहूत्तरविषा भृशाः||१३९||
सर्पदंष्ट्रा इत्यादिना दंष्ट्राभेदं दंशविषज्ञानार्थमाह| रक्तश्यावाऽधरोत्तरेति दक्षिणाधरा रक्ता, दक्षिणोत्तरा तु श्यावा| एकद्वित्रिचतुर्वृद्धविषभागोत्तरोत्तरा इति एकद्वित्रिचतूरूपेण वृद्धो विषभाग उत्तरोत्तरं यास्विति वाक्यार्थः| सवर्णा यथास्वदंष्ट्रासमानवर्णाः| बहूत्तरविषा इति उत्तरोत्तरं बहुविषाः| भृशा इति दुःखसाध्याः| दुःखसाध्यत्वमपि यथोत्तरं ज्ञेयम्| ननु, पूर्वं दर्वीकरादीनां दंशस्य वर्णभेद उक्तः, इदानीं तु दंष्ट्राभेदेन वर्णभेद उच्यते, तेन सर्वत्रैव दर्वीकरादौ सर्ववर्णोपपत्तिः, ततश्च पूर्वोक्तदंशवर्णविरोधः; उक्तं चात्रैवार्थे आषाढवर्मणा यत्- “दर्वीकरमण्डलिनोरसितः पीतश्च वर्णतो दंशः” इति लक्षणेन, यस्मादनेकवर्णास्तु [५८] दंशाः” (?)| अत्रोच्यते- दंष्ट्रानुकारिवर्णता दंशमात्रस्थिते विषे भवति, दर्वीककराद्युल्लेखविहितस्तु यो वर्णो दोषकृतः स प्रविसृते विषे भवतीति अवस्थाभेदान्न विरोधः| उक्तं च परिहारवार्तिके “दंशे त्वेते वर्णाः, सावर्ण्यं दोषजे विसृते” इति||१३७-१३९||
सर्पाणामेव विण्मूत्रात् कीटाः स्युः कीटसम्मताः|
दूषीविषाः प्राणहरा इति सङ्क्षेपतो मताः||१४०||
गात्रं रक्तं सितं कृष्णं श्यावं वा पिडकान्वितम्|
सकण्डूदाहवीसर्पपाकि स्यात् कुथितं तथा||१४१||
कीटैर्दूषीविषैर्दष्टं लिङ्गं प्राणहरं शृणु|
सर्पदष्टे यथा शोथो वर्धते सोग्रगन्ध्यसृक्||१४२||
दंशोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा स रुगार्तः श्वसित्यपि|
तृष्णारुचिपरीतश्च भवेद्दूषीविषार्दितः||१४३||
कीटान् व्याकर्तुमाह [५९] – सर्पाणामित्यादि| विण्मूत्रादिति कीटशब्दनिरुक्त्यर्थमनयोरुपादानं, तेनान्यान्यपि सर्पशुक्रशवपूत्यण्डानि कीटकारणानि भवन्तीति ज्ञेयम्| उक्तं हि सुश्रुते- “सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः| वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु वि(त्रि)विधाः स्मृताः” (सु.क.अ.८) इति| कीटाश्च यद्यपि सुश्रुते वातपित्तकफसन्निपातकोपनाः कुम्भीनसादयः सप्तषष्टिः प्रतिपादिताः, तथाऽपीह सञ्ज्ञेयाभिधित्सया दूषीविषप्राणहरभेदेनैवोच्यन्ते; एवं लूतादिष्वपि सञ्ज्ञेयभेदाद्द्वैविध्योक्तिर्ज्ञेया| दूषीविषाः चिरकारिविषाः, प्राणहराः झटिति प्राणहरविषाः| सह उग्रगन्ध्यसृजा वर्तत इति सोग्रगन्ध्यसृक् सोग्रगन्धि लोहितम्||१४०-१४३||
दंशस्य मध्ये यत् कृष्णं श्यावं वा जालकावृतम्|
दग्धाकृति [६०] भृशं पाकि क्लेदशोथज्वरान्वितम्||१४४||
दूषीविषाभिर्लूताभिस्तं दष्टमिति निर्दिशेत्|
सर्वासामेव तासां च दंशे लक्षणमुच्यते||१४५||
शोफः श्वेतासिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः|
प्राणान्तिको भवेच्छ्वासो दाहहिक्काशिरोग्रहाः||१४६||
दंशस्य मध्य इत्यादिना दूषीविषलूतादष्टलक्षणम्| लूताश्चान्यत्राष्टौ साध्या असाध्याश्चाष्टौ त्रिमण्डलासौवर्णिकादय उक्तास्तासां तथा मूषिककृकण्टकवृश्चिकोच्चिटिङ्गमण्डूकमत्स्यजलौकाशतपदीमशकमक्षिकाणां सुश्रुतादिषु प्रपञ्चार्थिभिः प्रपञ्चोऽनुसरणीयः; इह तु तन्त्रकारेण पराधिकारत्वात् प्रपञ्चो न क्रियते||१४४-१४६||
आदंशाच्छोणितं पाण्डु मण्डलानि ज्वरोऽरुचिः|
लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते||१४७||
मूर्च्छाङ्गशोथवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः|
शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यमूषिकैः||१४८||
श्यावत्वमथ कार्ष्ण्यं वा नानावर्णत्वमेव वा|
मोहः पुरीषभेदश्च दष्टे स्यात् कृकलासकैः||१४९||
दहत्यग्निरिवादौ तु भिनत्तीवोर्ध्वमाशु च|
वृश्चिकस्य विषं याति दंशे पश्चात्तु तिष्ठति||१५०||
दष्टोऽसाध्यस्तु दृग्घ्राणरसनोपहतो [६१] नरः|
मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्तो जहात्यसून्||१५१||
विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि च|
लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैव विशीर्यते||१५२||
हृष्टरोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्तिमान्|
दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते||१५३||
एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुक् स्यात् पीतकः सतृट्|
छर्दिर्निद्रा च मण्डूकैः सविषैर्दष्टलक्षणम्||१५४||
मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहशोफरुजस्तथा|
कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकसः||१५५||
दाहतोदस्वेदशोथकरी तु गृहगोधिका [६२] |
दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम्||१५६||
कण्डूमान्मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः|
असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्||१५७||
सद्यःप्रस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरान्विता|
पीडका मक्षिकादंशे तासां तु स्थगिकाऽसुहृत्||१५८||
आदंशादित्यादि आखुविषलक्षणम्| कणभश्च कीटविशेष इति सुश्रुते कीटमध्ये एव पठितः| एकदंष्ट्रार्पित इति एकयैव दंष्ट्रया कृत इत्यर्थः| मत्स्यास्तु पित्तास्थ्यारविषा उक्ताः| जलौकसश्च षट् सविषाः कृष्णाकर्बुरादय उक्ताः सन्दंशविषाः| गृहगोधिकां ज्येष्ठामित्याहुः; अन्ये तु सरटमाहुः| शतपदी कारुण्डा| असाध्यमशकक्षतमिति पञ्चसु मशकेषु पार्वतीयकृतमसाध्यमाहुः| उक्तं हि सुश्रुते “पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरै स्तुल्यलक्षणः” (सु.क.अ.८) इति| स्थगिकाऽसुहृदिति कान्तारिकादिषु सुश्रुतोक्तषणमक्षिकासु स्थगिकाख्या मक्षिका प्राणहरीत्यर्थः||१४७-१५८||
श्मशानचैत्यवल्मीकयज्ञाश्रमसुरालये|
पक्षसन्धिषु मध्याह्ने सार्धरात्रेऽष्टमीषु च||१५९||
न सिद्ध्यन्ति नरा दष्टाः पाषण्डायतनेषु च|
दृष्टिश्वासमलस्पर्शविषैराशीविषैस्तथा||१६०||
विनश्यन्त्याशु सम्प्राप्ता दष्टाः सर्वेषु मर्मसु|१६१|
सम्प्रति स्थानकालस्वभावप्रदेशैः सर्पदष्टानामसाध्यतामाह- श्मशानेत्यादि| चैत्यः ग्रामदेवताश्रयो महातरुः| पक्षसन्धिष्विति अमावास्यापौर्णमासीषु| पाषण्डाः कापालिकादयः| आशीविषैरित्यस्यैव लक्षणं- दृष्टिश्वासमलस्पर्शविषैरिति| उक्तं हि तन्त्रान्तरे- “दृष्टिश्वासादिभिर्दिव्याः सर्पा आशीविषाः, आशुघातित्वात्” इति||१५९-१६०||-
(येन केनापि सर्पेण सम्भवः सर्व एव च)||१६१||
भीतमत्ताबलोष्णक्षुत्तृषार्ते वर्धते विषम्|
विषं प्रकृतिकालौ च तुल्यौ प्राप्याल्पमन्यथा [६३] ||१६२||
वारिविप्रहताः क्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः|
वृद्धा बालास्त्वचो मुक्ताः सर्पा मन्दविषाः स्मृताः||१६३||
सर्वदेहाश्रितं क्रोधाद्विषं सर्पो विमुञ्चति|
तदेवाहारहेतोर्वा भयाद्वा न प्रमुञ्चति||१६४||
विषवृद्धिहेतुमाह- भीतेत्यादि| प्रकृतिकालौ तुल्यौ विषस्य, यथा- प्रबलपित्तप्रकृतिरुष्णश्च काल इति ज्ञेयम्| अल्पमन्यथेति भीतत्वादिविपर्यये अल्पं विषं भवति| वारीत्यादौ वृद्धा इति गोनसवर्जं ज्ञेयाः, गोनस्य तु वार्धक्ये एव वृद्धविषत्वं प्रागुक्तम्| सर्वदेहाश्रितं क्रोधादिति सर्वदेहाश्रितमपि दंष्ट्रास्वेव विषं विशेषेण ज्ञेयं; यथा- शुक्रं सर्वशरीरगमपि वृषणयोरेव विशेषेणावतिष्ठति||१६१-१६४||
वातोल्बणविषाः प्राय उच्चिटिङ्गाः सवृश्चिकाः|
वातपित्तोल्बणाः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभादयः||१६५||
यस्य यस्य हि दोषस्य लिङ्गाधिक्यानि लक्षयेत्|
तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१६६||
हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्|
घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१६७||
सञ्ज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता|
दंशावदरणं शोथो रक्तपीतश्च पैत्तिके||१६८||
वम्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशगौरवैः|
सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम्||१६९||
चिकित्सार्थं वातोल्बणविषत्वादिभेदेनोच्चिटिङ्गादीनाह- वातोल्बणेत्यादि| हृत्पीडेत्यादिना विषगताधिकवातादिलिङ्गमाह||१६५-१६९||
खण्डेन च व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके|
स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||१७०||
सुशीतैः स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश्चापि पैत्तिकम्|
लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||१७१||
विषेष्वपि च सर्वेषु सर्वस्थानगतेषु च|
अवृश्चिकोच्चिटिङ्गेषु प्रायः शीतो विधिर्हितः||१७२||
वृश्चिके स्वेदमभ्यङ्गं घृतेन लवणेन च|
सेकांश्चोष्णान् प्रयुञ्जीत भोज्यं पानं च सर्पिषः||१७३||
एतदेवोच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांशुभिः|
उद्वर्तनं सुखाम्बूष्णैस्तथाऽवच्छादनं घनैः||१७४||
वातादिभेदेन चिकित्सामाह- खण्डेनेत्यादि| पुलाकः तुच्छधान्यम्| घनैरिति पांसुभिरेव घनैः||१७०-१७४||
श्वा त्रिदोषप्रकोपात्तु तथा धातुविपर्ययात्|
शिरोऽभितापी लालास्राव्यधोवक्त्रस्तथा भवेत्||१७५||
अन्येऽप्येवंविधा व्यालाः कफवातप्रकोपणाः|
हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृषामूर्च्छाकरा मताः||१७६||
कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदोपशोषणम्|
विदाहरागरुक्पाकाः शोफो ग्रन्थिनिकुञ्चनम्||१७७||
दंशावदरणं [६४] स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च|
ज्वरश्च सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे||१७८||
तत्र सर्वे यथावस्थं [६५] प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः|
पूर्वोक्ता विधिमन्यं च यथावद्ब्रुवतः शृणु||१७९||
हृद्विदाहे प्रसेके वा विरेकवमनं भृशम्|
यथावस्थं प्रयोक्तव्यं शुद्धे संसर्जनक्रमः||१८०||
शिरोगते विषे नस्तः कुर्यान्मूलानि बुद्धिमान्|
बन्धुजीवस्य भार्ग्याश्च सुरसस्यासितस्य च||१८१||
दक्षकाकमयूराणां मांसासृङ्मस्तके क्षते|
उपधेयमधोदष्टस्योर्ध्वदष्टस्य [६६] पादयोः||१८२||
पिप्पलीमरिचक्षारवचासैन्धवशिग्रुकाः|
पिष्टा रोहितपित्तेन घ्नन्त्यक्षिगतमञ्जनात्||१८३||
कपित्थमामं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे|
लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात्||१८४||
विषे पक्वाशयगते पिप्पलीं रजनीद्वयम्|
मञ्जिष्ठां च समं पिष्ट्वा गोपित्तेन नरः पिबेत्||१८५||
रक्तं मांसं च गोधायाः शुष्कं चूर्णीकृतं हितम्|
विषे रसगते पानं कपित्थरससंयुतम्||१८६||
शेलोर्मूलत्वगग्राणि बादरौदुम्बराणि च|
कटभ्याश्च पिबेद्रक्तगते, मांसगते पिबेत्||१८७||
सक्षौद्रं खदिरारिष्टं कौटजं मूलमम्भसा|
सर्वेषु च बले द्वे तु मधूकं मधुकं नतम्||१८८||
श्वा त्रिदोषेत्यादि सविषकुक्कुरादिलक्षणम्| यत्रैव च शुनस्त्रिदोषकोपो भवति दैवादलर्कग्रहावेशात् तत्रैव सविषशिरोभितापित्वादि भवतीति ज्ञेयम्| केचित्तु शिरोभितापादि यथोक्तं कुक्कुरे तथा तद्दष्टे च भवतीति वदन्ति| विस्तरश्चास्य सुश्रुत एव| अन्येऽप्येवंविधा इति अन्येऽपि शृगालतरक्ष्वादय एवंविधाः सन्तः कृच्छ्रशिरोरोगादिकरा भवन्तीत्यर्थः| उक्तं हि सुश्रुते- “श्वशृगालतरक्ष्वर्क्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः| श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः” (सु.क.अ.७) इति| कण्डूनिस्तोद इत्यादिना सामान्येन सविषकीटादिदंशलिङ्गमविषप्राणिदंशलिङ्गं चोच्यते| कर्णिका मांसकन्दी| सर्वे इति चतुर्विंशतिरपि यथोक्तोपक्रमाः| पूर्वोक्तमित्यत्र वक्ष्यमाणचिकित्सितं पूर्वोक्तविधावपि [६७] अवस्थाविशेषविधेयतया कर्तव्यमित्यर्थः; यदा ‘पूर्वोक्ता’ इति पाठः, तदा उपक्रमा इत्यस्य विशेषणमेतत्| ऊर्ध्वं दष्टस्य पादयोरित्यत्रापि क्षतयोरेव पादयोर्विषसङ्क्रमणार्थं मांसासृग्दानं ज्ञेयम्| ताभ्यामिति सिताक्षौद्राभ्याम्| नतं तगरम्| शेलुः श्लेष्मातकः| मांसगते इत्युत्तरेण सम्बध्यते| खदिरश्चारिष्टश्चेति खदिरारिष्टः, किंवा खदिरकृतोऽरिष्टः| समधुकं नतमिति च्छेदः||१७५-१८८||
पिप्पलीं नागरं [६८] क्षारं नवनीतेन मूर्च्छितम्|
कफे भिषगुदीर्णे तु विदध्यात्प्रतिसारणम्||१८९||
मांसीकुङ्कुमपत्रत्वग्रजनीनतचन्दनैः|
मनःशिलाव्याघ्रनखसुरसैरम्बुपेषितैः||१९०||
पाननस्याञ्जनालेपाः सर्वशोथविषापहाः|
चन्दनं तगरं कुष्ठं हरिद्रे द्वे त्वगेव च||१९१||
मनःशिला तमालश्च रसः कैशर एव च|
शार्दूलस्य नखश्चैव सुपिष्टं तण्डुलाम्बुना||१९२||
हन्ति सर्वविषाण्येव वज्रिवज्रमिवासुरान्|
रसे शिरीषपुष्पस्य सप्ताहं मरिचं सितम्||१९३||
भावितं सर्पदष्टानां नस्यपानाञ्जने हितम्|
द्विपलं नतकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रचतुष्पलम्||१९४||
अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत् सुखप्रदम्|
सिन्धुवारस्य मूलं च श्वेता च गिरिकर्णिका||१९५||
पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं समधु पाकलम्|
मञ्जिष्ठा मधुयष्टी च जीवकर्षभकौ सिता||१९६||
काश्मर्यं वटशुङ्गानि पानं मण्डलिनां विषे|
व्योषं सातिविषं कुष्ठं गृहधूमो हरेणुका||१९७||
तगरं कटुका क्षौद्रं हन्ति राजीमतां विषम्|
गृहधूमं हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम्||१९८||
अपि वासुकिना दष्टः पिबेन्मधुघृताप्लुतम् [६९] |१९९|
पिप्पलीत्यादिप्रतिसारणं दंशे एव| मरिचं सितमिति शोभाञ्जनकबीजम्| श्वेता चेति गिरिकर्णिकाविशेषणं, तेन श्वेताऽपराजिता गृह्यते| केचिद्गिरिकर्णिकां स्यन्दनामाहुः| पाकलं कुष्ठम्||१८९-१९८||-
क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः||१९९||
मुक्तालेपो वरः शोथदाहतोदज्वरापहः|
चन्दनं पद्मकोशीरं शिरीषः सिन्धुवारिका||२००||
क्षीरशुक्ला नतं कुष्ठं पाटलोदीच्यसारिवाः|
शेलुस्वरसपिष्टोऽयं लूतानां सार्वकार्मिकः||२०१||
(यथायोगं प्रयोक्तव्यः समीक्ष्यालेपनादिषु)|
मधूकं मधुकं कुष्ठं शिरीषोदीच्यपाटलाः|
सनिम्बसारिवाक्षौद्राः पानं लूताविषापहम्||२०२||
कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट्|
दन्ती त्रिवृत्सैन्धवं च कर्णिकापातनं तयोः||२०३||
कटभ्यर्जुनशैरीषशेलुक्षीरिद्रुमत्वचः|
कषायकल्कचूर्णाः स्युः कीटलूताव्रणापहाः||२०४||
त्वचं च नागरं चैव समांशं श्लक्ष्णपेषितम्|
पेयमुष्णाम्बुना सर्वं मूषिकाणां विषापहम्||२०५||
कुटजस्य फलं पिष्टं तगरं जालमालिनी|
तिक्तेक्ष्वाकुश्च योगोऽयं पानप्रधमनादिभिः||२०६||
वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषं हरेत्|
समानो ह्यमृतेनायं गराजीर्णं च नाशयेत्||२०७||
सर्वेऽगदा यथादोषं प्रयोज्याः स्युः कृकण्टके|
कपोतविण्मातुलुङ्गं शिरीषकुसुमाद्रसः||२०८||
शङ्खिन्यार्कं पयः शुण्ठी करञ्जो मधु वार्श्चिके|
शिरीषस्य फलं पिष्टं स्नुहीक्षीरेण दार्दुरे||२०९||
मूलानि श्वेतभण्डीनां व्योषं सर्पिश्च मत्स्यजे|
कीटदष्टक्रियाः सर्वाः समानाः स्युर्जलौकसाम्||२१०||
वातपित्तहरी चापि क्रिया प्रायः प्रशस्यते|
वार्श्चिको ह्युच्चिटिङ्गस्य कणभस्यौन्दुरोऽगदः [७०] ||२११||
मुक्ता मौक्तिकम्| क्षीरशुक्ला विदारी| कर्णिकापतनं तयोरिति अनन्तरोक्तकीटलूतादंशयोर्या कर्णिका तस्याः पातनमित्यर्थः| जालमालिनी देवताडकः| तिक्तेक्ष्वाकुः कटुकालाबूः| वार्श्चिके इति वृश्चिकविषे| दुर्दुरः भेकः| श्वेतभण्डी अपराजिता| वार्श्चिके इत्यादि उच्चिटिङ्गस्य विषे वार्श्चिके यो योग उक्तः स कर्तव्यः| एवं कणभस्यापि विषे औन्दुरे यो योग उक्तः स कर्तव्यः||१९९-२११||
वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्|
द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्||२१२||
गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु|
कत्तृणं कटभीं क्षारं गृहधूमं मनःशिलाम्||२१३||
रोहीतकस्य पित्तेन पिष्ट्वा तु परमोऽगदः|
नस्याञ्जनादिलेपेषु हितो विश्वम्भरादिषु||२१४||
स्वर्जिकाऽजशकृत्क्षारः सुरसाऽथाक्षिपीडकः [७१] |
मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे||२१५||
कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकं तथा|
करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधाविषं [७२] जयेत्||२१६||
काकाण्डरससंयुक्तो [७३] विषाणां तण्डुलीयकः|
प्रधानो बर्हिपित्तेन तद्वद्वायसपीलुकः||२१७||
शिरीषफलमूलत्वक्पुष्पपत्रैः समैर्धृतैः|
श्रेष्ठः पञ्चशिरीषोऽयं विषाणां प्रवरो वधे||२१८||
इति पञ्चशिरीषोऽगदः|
नाकुली रास्ना| गुहा पृश्निपर्णी, अतिगुहा शालपर्णी| अजगन्धा फोफान्धेति ख्याता| पित्तेनेति गोपित्तेन| विश्वम्भरादयः कीटा एव श्लेष्मकोपनाः सुश्रुतोक्ताः| अक्षपीडकः श्वेतपीतशिम्बीभेदः| वायसी काकमाची| श्रेष्ठः पञ्चशिरीषोऽयमिति पदं त्रिशिरीषाद्यपेक्षया पञ्चशिरीषस्य श्रेष्ठत्वं ब्रूते, प्रवर इति पदं विषहरयोगान्तरेषु श्रेष्ठतामाह, तेन न पुनरुक्तिः; किंवा श्रेष्ठ इति श्रेष्ठशिरीषफलादिकृतः||२१२-२१८||
चतुष्पद्भिर्द्विपद्भिर्वा नखदन्तक्षतं तु यत्|
शूयते पच्यते चापि स्रवति ज्वरयत्यपि||२१९||
सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपद्यपि|
रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः||२२०||
द्विपदा वनमानुषमर्कटादयः| अश्वकर्णः सर्जभेदः||२१९-२२०||
दुरन्धकारे विद्धस्य [७४] केनचिद्विषशङ्कया|
विषोद्वेगाज्ज्वरशछर्दिर्मूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्||२२१||
ग्लानिर्मोहोऽतिसारश्चाप्येतच्छङ्काविषं मतम्|
चिकित्सितमिदं तस्य कुर्यादाश्वासयन् बुधः||२२२||
सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु|
पानं समन्त्रपूताम्बु प्रोक्षणं सान्त्वहर्षणम्||२२३||
दुरन्धकारे इत्यादिना शङ्काविषमाह| केनचिदिति निर्विषेणापि| विषशङ्कया विषोद्वेगादिति विषशङ्कयैव विषप्रादुर्भावादित्यर्थः; शङ्का चेयं प्रभावादेव विषजनिका| वैगन्धिकः गन्धक एव शोधितः||२२१-२२३||
शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः|
भोजनार्थे प्रशस्यन्ते लवणार्थे च सैन्धवम्||२२४||
तण्डुलीयकजीवन्तीवार्ताकसुनिषण्णकाः|
चुच्चूर्मण्डूकपर्णी च शाकं च कुलकं हितम्||२२५||
धात्री दाडिममम्लार्थे यूषा मुद्गहरेणुभिः|
रसाश्चैणशिखिश्वाविल्लावतैत्तिरपार्षताः||२२६||
विषघ्नौषधसंयुक्ता रसा यूषाश्च संस्कृताः|
अविदाहीनि चान्नानि विषार्तानां भिषग्जितम्||२२७||
विरुद्धाध्यशनक्रोधक्षुद्भयायासमैथुनम्|
वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः||२२८||
कोरदूषः कोद्रवः| कुलकं कारवेल्लकम्; अन्ये पटोलभेदमाहुः||२२४-२२८||
मुहुर्मुहुः शिरोन्यासः शोथः स्रस्तौष्ठकर्णाता [७५] |
ज्वरः स्तब्धाक्षिगात्रत्वं हनुकम्पोऽङ्गमर्दनम्||२२९||
रोमापगमनं ग्लानिररतिर्वेपथुर्भ्रमः|
चतुष्पदां भवत्येतद्दष्टानामिह लक्षणम्||२३०||
देवदारु हरिद्रे द्वे सरलं [७६] चन्दनागुरु|
रास्ना गोरोचनाऽजाजी गुग्गुल्विक्षुरसो नतम्||२३१||
चूर्णं ससैन्धवानन्तं गोपित्तमधुसंयुतम्|
चतुष्पदानां दष्टानामगदः सार्वकार्मिकः||२३२||
सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदरजोनानाङ्गजान्मलान्|
शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान्||२३३||
तैः स्यात् पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरश्चास्योपजायते|
मर्मप्रधमनाध्मानं श्वयथुं हस्तपादयोः||२३४||
जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः [७७] |
एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत्||२३५||
स्वप्ने मार्जारगोमायुव्यालान् सनकुलान् कपीन्|
प्रायः पश्यति नद्यादीञ्छुष्कांश्च सवनस्पतीन्||२३६||
कालश्च गौरमात्मानं स्वप्ने गौरश्च कालकम्|
विकर्णनासिकं वाऽपि प्रपश्येद्विहतेन्द्रियः [७८] ||२३७||
तमवेक्ष्य भिषक् प्राज्ञाः पृच्छेत् किं कैः कदा सह|
जग्धमित्यवगम्याशु प्रदद्याद्वमनं भिषक्||२३८||
सूक्ष्मं ताम्ररजस्तस्मै सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्|
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्||२३९||
हेम सर्वविषाण्याशु गरांश्च विनियच्छति|
न सज्जते हेमपाङ्गे विषं पद्मदलेऽम्बुवत्||२४०||
नागदन्तीत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीस्नुक्पयःफलैः|
साधितं माहिषं सर्पिः सगोमूत्राढकं हितम्||२४१||
सर्पकीटविषार्तानां गरार्तानां च शान्तये|२४२|
अन्नमिश्रितानिति भक्ष्यमिश्रितान्| गरश्चास्योपजायत इति वक्ष्यमाणमर्मप्रधमानादिलक्षणो व्याधिर्जायते| विहतेन्द्रिय इति रोगोपहतेन्द्रियः| पृच्छेदित्यादौ पृच्छायां गरावधारणमेव फलमवगम्यते| अवगम्येति गरकारणमवगम्य| सूक्ष्ममित्यादौ अमृतताम्रचूर्णं माषमानं यावद्देयम्, अमृतेनैव वमनं भवति| हेमप इति हेम यः पिबतीति स हेमपः| नागदन्ती दन्तीभेदः| फलं मदनफलं, नतु ‘पलैः’ इति पाठः| अयं योगो जतुकर्णे पठ्यते- “नागदन्तीस्नुक्क्षीरफलैर्गोमूत्रसिद्धं माहिषं घृतं पाययेत्” इति||२२९-२४१||-
शिरीषत्वक् त्रिकटुकं त्रिफलां चन्दनोत्पले||२४२||
द्वे बले सारिवास्फोतासुरभीनिम्बपाटलाः|
बन्धुजीवाढकीमूर्वावासासुरसवत्सकान्||२४३||
पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलयष्ट्याह्वपद्मकान्|
विशालां बृहतीं लाक्षां कोविदारं शतावरीम्||२४४||
कटभीदन्त्यपामार्गान् पृश्निपर्णीं रसाञ्जनम्|
श्वेतभण्डाश्वखुरकौ कुष्ठदारुप्रियङ्गुकान्||२४५||
विदारीं मधुकात् सारं करञ्जस्य फलत्वचौ|
रजन्यौ लोध्रमक्षांशं पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम्||२४६||
तुल्याम्बुच्छागगोमूत्रत्र्याढके तद्विषापहम्|
अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगरोदरम्||२४७||
पाण्डुरोगक्रिमीगुल्मप्लीहोरुस्तम्भकामलाः|
हनुस्कन्धग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः||२४८||
हन्यात् सञ्जीवयेच्चापि विबोद्बन्धमृतान्नरान्|
नाम्नेदममृतं सर्वविषाणां स्याद्धृतोत्तमम्||२४९||
इत्यमृतघृतम्|
शिरीषत्वगित्यादौ आस्फोता अपरमल्लिका| सुरभी पर्णासभेदः| बन्धुजीवः पुत्रजीवकः| अश्वखुरकः स्यन्दनः; किंवा कोकिलाक्षः||२४२-२४९||
भवन्ति चात्र-
छत्री झर्झरपाणिश्च चरेद्रात्रौ तथा दिवा|
तच्छायाशब्दवित्रस्ताः प्रणश्यन्त्याशु पन्नगाः||२५०||
दष्टमात्रो दशेदाशु तं सर्पं लोष्टमेव वा|
उपर्यरिष्टां बध्नीयाद्दंशं छिन्द्याद्दहेत्तथा||२५१||
वज्रं मरकतः सारः पिचुको विषमूषिका|
कर्केतनः सर्पमणिर्वैदूर्यं गजमौक्तिकम्||२५२||
धार्यं गरमणिर्याश्च वरौषध्यो विषापहाः|
खगाश्च शारिकाक्रौञ्चशिखिहंसशुकादयः||२५३||
छत्रीत्यादौ छत्री दिवा, रात्रौ झर्झरपाणिश्चरेदिति वदन्ति; अन्ये तूभयत्राप्युभयं ब्रुवते| झर्झरकः ‘खुर्खुरक’ इति ख्यातः| छायाशब्दौ यथासङ्ख्यं छत्रझर्झरयोः| ताभ्यां तदात्वे वित्रस्ताः| दंशकाले कर्तव्यमाह- दष्टमात्र इत्यादि| धारणादेव विषापहमाह- वज्रमित्यादि| सार इति सरजूविशेषणम्(?)| पिचुको मणिरुत्तरापथे प्रसिद्धः| विषमूषिका विषमणिः| कर्केतनमणिः पद्मरागः| गरमणिशब्देन नानामणीनां ग्रहणम्| वरौषध्य इति तन्त्रान्तरोक्ताः अक्षीवजातपिप्पलाजरुहाकायोषी (?) प्रभृतयः; उक्तं च- “अक्षीवजातस्य पिप्पलस्य मणिः सर्वविषापहः” इत्यादि||२५०-२५३||
तत्र श्लोकः-
इतीदमुक्तं द्विविधस्य विस्तरैर्बहुप्रकारं विषरोगभेषजम्|
अधीत्य विज्ञाय तथा प्रयोजयन् व्रजेद्विषाणामविषह्यतां बुधः||२५४||
इतीदमित्यादिसङ्ग्रहः| व्रजेद्विषाणामविषह्यतामिति विषाणि तं सोढुं न पारयन्तीति भावः||२५४||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने
विषचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां चिकित्सास्थाने विषचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
१. ‘विषं स तु विषादनात्’ इति पा.|
२. ‘विषशब्दनिरुक्तं घटितं’ इति पा.|
३. ‘मनुष्येषु वक्ष्यमाणाष्टवेगम्’ इति पा.|
४. ‘उत्कृष्टशक्तिकं’ इति पा.|
५. ‘शलभाः’ इति पा.|
६. ‘दंष्ट्रिणोऽमी’ इति पा.|
७. ‘मुस्तकादीनां’ इति पा.|
८. ‘परं संयोगजं’ इति, ‘गरं संयोगजं’ इति च पा.|
९. ‘चिरकारित्वयोगजनकं’ इति पा.|
१०. ‘दाहमपाकं’ इति पा.|
११. ‘जनयेद्भृशम्’ इति पा.|
१२. गङ्गाधरस्तु ‘जङ्गमं स्यादूर्ध्वभागमधोभागं तु मूलजम्’ इति पठति|
१३. ‘तस्माद्दंष्ट्रिविषं’ इति पा.|
१४. ‘दंष्ट्रिजम्’ इति पा.|
१५. ‘…तङ्काः’ इति पा.|
१६. ‘शूनः’ इति पा.|
१७. ‘आद्ये वेगे पक्षी भ्राम्यति द्वितीयवेगे तु’ इति पा.|
१८. ‘विषमारितस्य’ इति पा.|
१९. ‘अनुरसांश्चानुवर्तते’ इति पा.|
२०. ‘हृन्मोहारुचि…’ इति पा.|
२१. ‘कफपित्तयो…’ इति पा.|
२२. ‘तृट्पाकज्वरशोषक्लम…’ इति पा.|
२३. ‘कफाधिकस्य वातपित्तयोश्च दर्शयति’ इति पा.|
२४. ‘यच्च दूषयते’ इति पा.|
२५. ‘स्वगुणैर्न युक्तं’ इति पा.|
२६. ‘दण्डाकारः शोथः’ इति पा.|
२७. ‘…प्रधमनानि’ इति पा.|
२८. ‘तथा नान्यैरुपक्रमैः’ इति पा.|
२९. ‘…पज्चलवणचोरकाः’ इति पा.|
३०. ‘रक्तं विषादनं हि’ इति पा.|
३१. ‘न बीज्यश्च लोमहर्षः स्यात्’ इति गङ्गाधरसम्मतः पाठः|
३२. ‘…र्मज्जानं गैरिकमथ’ इति पा.|
३३. ‘दक्षं सपक्षमथवा’ इति पा.|
३४. ‘शोथहरैश्छर्दनं’ इति पा.|
३५. ‘सुरसोग्राद्विरजनी…’ इति पा.|
३६. ‘लेपाञ्जननस्यपानानि’ इति पा.|
३७. ‘छागगव्यमाहिषाविककौक्कुटाब्जमांसानि च| दद्यात् काकपदोपरि मत्ते विषेणैव च सहसा’ इति पा.|
३८. ‘विडङ्गं’ इति पा.|
३९. ‘बन्धूककरञ्जबीजानि’ इति पा.|
४०. ‘बृहती’ इति पा.|
४१. ‘वंशलेखनं’ इति पा.|
४२. ‘गोश्च पित्तेन’ इति पा.|
४३. ‘दद्रौ’ इति, ‘कण्ड्वां’ इति च पा.|
४४. ‘श्वेता कटभी करजो’ इति पा.|
४५. ‘कालातीतोऽपि हि’ इति पा.|
४६. ‘कार्मणमन्त्रा भजन्ति’ इति|
४७. ‘विजयो नाम मे पिता’ इति पा.|
४८. ‘हिलि हिलि मिलि मिलि संसृष्टे रक्ष रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा’ इति पा.|
४९. ‘शुक्लमञ्जरी’ इति पा.|
५०. ‘तदग्रमग्नौ तु’ इति पा.|
५१. ‘तीक्ष्णाक्षमकुणपगन्धिश्च’ इति, ‘तीक्षणः सरूक्षकुणपगन्धिश्च’ इति च पा.|
५२. ‘मुखताल्वोष्ठचिमिचिमा’ इति पा.|
५३. ‘विशिरश्च कूर्च इत्यत्र कूर्चः कङ्गतिका, विशिरस्तु दीपदन्तकः| विशिरः शीर्णशिरः इत्यन्ये’ इति पा.|
५४. ‘दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च| सर्पा यथाक्रमं’ इति पा.|
५५. ‘अवगाढदंष्ट्रार्पितः’ इति पा.|
५६. ‘क्लीबः, स्रस्तस्त्वधोदृष्टिः’ इति पा.|
५७. ‘रक्तश्यावेऽधरोत्तरे’ इति, ‘रक्तश्यावे तथाऽपरे’ इति च पा|
५८. ‘अनेकवर्णास्त्रयो दंष्ट्राः’ इति पा.|
५९. ‘कीटोत्पत्तिमाह’ इति पा.|
६०. ‘दग्धाकृति भृशं पाकक्लेदकोथज्वरान्वितम्’ इति पा.|
६१. ‘हृद्घ्राण…’ इति पा.|
६२. ‘विदाहं श्वयथुं तोदं स्वेदं तु गृहगोधिका’ इति पा.|
६३. ‘प्राणाल्पमन्यथा’ इति पा.|
६४. ‘मांसावदरणं’ इति पा.|
६५. ‘यथादोषं’ इति पा.|
६६. ‘मूर्ध्नि देय…’ इति पा.|
६७. ‘पूर्वोक्तो विधिरपि’ इति पा.|
६८. ‘मरिचं’ इति पा.|
६९. ‘दधिघृताप्लुतम्’ इति पा.|
७०. ‘शलभस्यौ…’ इति पा.|
७१. ‘अक्षिपीडकः पीडयित्वा यद्रसोऽक्ष्णि दीयते सोऽवपीडोऽक्षिपीडकः’ इति गङ्गाधरः|
७२. ‘गलगोड्या विषं’ इति पा.|
७३. ‘काकाण्डयुक्तः सर्वेषां’ इति पा.|
७४. ‘दष्टस्य’ इति पा.|
७५. ‘शुष्कौष्ठकण्ठता’ इति पा.|
७६. ‘सुरसं’ इति पा.|
७७. ‘जठरं ग्रहणीरोगं यक्ष्माणं विषमज्वरम्’ इति पा.|
७८. ‘प्रपश्येदहतेन्द्रियः’ इति पा.|
Moolashloka with Chakrapani Commentary
अथातो विषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
प्रागुत्पत्तिं गुणान् योनिं वेगाँल्लिङ्गान्युपक्रमान्|
विषस्य ब्रुवतः सम्यगग्निवेश निबोध मे||३||
शीतोपशमप्राधान्यसामान्यात्तृष्णाचिकित्सितमनु विषचिकित्सितमुच्यते- प्रागित्यादि| प्रागुत्पत्तिः आद्योत्पत्तिः| योनिरिति अधिष्ठानम्| लिङ्गानीति देहसम्बन्धिविषस्य लिङ्गानि, तथा अन्नादिगतस्य च लिङ्गानि| अत्र नापृष्टा गुरवो वदन्तीति न्यायाच्छिष्यप्रश्न उन्नेयः| विषं च यद्यपि रोगाधिकारे न सूत्रितं साक्षात्, तथाऽपि विषजमदाभिधानात्तत्कारणतया सूत्रितमेव रोगाधिकारे ज्ञेयं; तेन नोत्सूत्रमिह विषाभिधानमिति||१-३||
अमृतार्थं समुद्रे तु मथ्यमाने सुरासुरैः|
जज्ञे प्रागमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोरदर्शनः||४||
दीप्ततेजाश्चतुर्दंष्ट्रो हरिकेशोऽनलेक्षणः|
जगद्विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ [१] विषसञ्ज्ञितः||५||
अमृतार्थमित्यादिना प्रागुत्पत्त्यभिधानं विषस्य महाप्रभावदर्शनार्थम्| हरिकेश इति पिङ्गलकेशः| स पुरुषः विषमुच्यते विषादनाद्धेतोः; एवं च विषशब्दनिरुक्तिरुक्ता [२] भवति||४-५||
जङ्गमस्थावरायां तद्योनौ ब्रह्मा न्ययोजयत्|
तदम्बुसम्भवं तस्माद्द्विविधं पावकोपमम्||६||
अष्टवेगं दशगुणं चतुर्विंशत्युपक्रमम्|७|
तदम्बुसम्भवं तस्माद् द्विविधमिति तदम्बुसम्भवं समुद्रोत्पन्नं, तस्मात् समुद्रत उत्पन्नत्वादम्बुसम्भवं, तथा तस्माद् ब्रह्मणा योनिद्वयनियुक्तत्वाद् द्विविधमित्यर्थः| अम्बुसम्भवत्वेन चास्य वर्षाप्रकोपित्वं वक्ष्यमाणं युक्तम्; अम्बुयोनिभूतत्वेन चास्य जलेन प्रभावात् प्रशमनं क्रियत इति ज्ञेयम्| उक्तं हि भगवता व्यासेन- “अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्| तस्मात् सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति” इति| अष्टवेगमिति मनुष्यापेक्षयाऽष्टवेगम् [३] | दशगुणाद्यग्रे वक्ष्यमाणम्| उपक्रमाः चिकित्सानुष्ठानभेदाः||६||-
तद्वर्षास्वम्बुयोनित्वात् सङ्क्लेदं गुडवद्गतम्||७||
सर्पत्यम्बुधरापाये तदगस्त्यो हिनस्ति च|
प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्माद्धनात्यये||८||
विषस्य वर्षासु विशेषप्रकोपे शरदि चोपशमे हेतुमाह- तद्वर्षास्वित्यादि| गुडो यथा पिण्डितोऽम्बुयोनित्वाद्वर्षासु सङ्क्लेदं याति, तथा विषमपि क्लिन्नं विसर्पति उत्क्लिष्टशक्तिकं [४] च भवति, अत एव दूषीविषार्ता अतिपीडिता भवन्ति; अम्बुधराणां वृद्धिकारणं वर्षागमः; अगस्त्यप्रभावश्च तं हिनस्ति||७-८||
सर्पाः कीटोन्दुरा लूता वृश्चिका गृहगोधिकाः|
जलौकामत्स्यमण्डूकाः कणभाः [५] सकृकण्टकाः||९||
श्वसिंहव्याघ्रगोमायुतरक्षुनकुलादयः|
दंष्ट्रिणो [६] ये विषं तेषां दंष्ट्रोत्थं जङ्गमं मतम्||१०||
पराधिकारत्वाद्विषस्य सर्पा इत्यादिना जङ्गमस्थावरयोनिद्वयं सङ्क्षेपादेवाह| यद्यपि विषगुणा अग्रे उद्दिष्टाः, तथाऽपि गुणानां गुण्यपेक्षत्वादग्रे विषस्य गुणिनः स्थावरजङ्गमभेदभिन्नस्याभिधानम्; उद्देशे तु प्रथमं गुणाभिधानं विषस्य कार्यकरणे गुणप्राधान्यख्यापनार्थम्| सर्पादीनां भेदा अग्रे एव वक्तव्याः, तेन तत्रैव व्याकर्तव्याः| आदिग्रहणादुच्चिटिङ्गादीनां तन्त्रान्तरोक्तानां ग्रहणम्| अत्र अदंष्ट्रिणोऽपि दंष्ट्रिसर्पप्राधान्याद्दंष्ट्रिण इत्युक्ताः; तथा दंष्ट्रोत्थमिति दंष्ट्रोत्थस्य सर्वविषप्राधान्याददंष्ट्रोत्थानामपि उन्दुरुविषादीनां ग्रहणम्| उक्तं ह्यन्यत्र “जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश| तत्र दृष्टिदंष्ट्रानिःश्वासनखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंशविशर्धितगुदास्थिपित्तशूकशवानि” (सु.क.अ.३) इति| तथाऽन्यत्रापि “शुक्रमूत्रपुरीषाणि देहे निपतितानि तु| दारुणं गरमित्याहुः” इति||९-१०||
मुस्तकं पौष्करं क्रौञ्चं वत्सनाभं बलाहकम्|
कर्कटं कालकूटं च करवीरकसञ्ज्ञकम्||११||
पालकेन्द्रायुधं तैलं मेघकं कुशपुष्पकम्|
रोहिषं पुण्डरीकं च लाङ्गलक्यञ्जनाभकम्||१२||
सङ्कोचं मर्कटं शृङ्गीविषं हालाहलं तथा|
एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च||१३||
स्थावरजे विषे मूलजानीति पदं मूलजस्य बहुत्वात् प्राधान्याच्च| तेन पत्रपुष्पादिजानामपि विषाणां ग्रहणं; यदुक्तं सुश्रुते- “मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च|| निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः” (सु.क.अ.२) इति| कन्दस्त्विह मूलविशेषत्वान्मूलशब्देनैव गृहीतः| एतेषां [७] च सञ्ज्ञासम्बन्धे शबरकिरातादय एव तद्विद्याः प्रमाणं, ते हि गुरुपरम्परया व्याख्यानयन्ति||११-१३||
गरसंयोगजं [८] चान्यद्गरसञ्ज्ञं गदप्रदम्|
कालान्तरविपाकित्वान्न तदाशु हरत्यसून्||१४||
स्थावरजङ्गमारब्धमेव तृतीयं विषमाह- गरसंयोगजमित्यादि| गरार्थः संयोगो येषां ते गरसंयोगा द्रव्यभेदाः, तेभ्यो जातं गरसंयोगजम्| ‘गर’ इति तन्त्रे सञ्ज्ञा यस्य तद् गरसञ्ज्ञम्| तच्च चिरकारिरोगजनकमप्राणहरम् [९] | एतदेवाह- कालान्तरेत्यादि| सुश्रुतेऽपि त्रिविधमेव विषमुक्तं- “स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम्” (सु.क.अ.२) इत्यनेन| यत्तु दूषीविषमग्रे वक्ष्यति तत् त्रिविधान्तर्गतं दर्शयिष्यामः| गरं तु द्विविधं- निर्विषद्रव्यसंयोगकृतं, तथा सविषद्रव्यसंयोगकृतं च; तत्राद्यं गरसञ्ज्ञम्, उत्तरं तु कृत्रिममिति व्यवस्था| तेनेमामेव व्यवस्थां गृहीत्वोक्तं रसायने- “दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे” (चि.अ.१,पा.) इति| तथा वृद्धकाश्यपेऽप्युक्तं- “संयोगजं च द्विविधं तृतीयं विषमुच्यते| गरं स्यादविषं तत्र सविषं कृत्रिमं मतम्” इति||१४||
निद्रां तन्द्रां क्लमं दाहं सपाकं [१०] लोमहर्षणम्|
शोफं चैवातिसारं च जनयेज्जङ्गमं विषम्||१५||
स्थावरं तु ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम्|
फेनवम्यरुचिश्वासमूर्च्छाश्च जनयेद्विषम् [११] ||१६||
जङ्गमं [१२] स्यादधोभागमूर्ध्वभागं तु मूलजम्|
तस्माद्दंष्ट्राविषं [१३] मौलं हन्ति मौलं च दंष्ट्रजम् [१४] ||१७||
निद्रामित्यादिना जङ्गमविषस्य तथा ज्वरमित्यादिना स्थावरविषस्य लिङ्गानि सर्ववेगगतानि प्राह| जङ्गमस्थावरयोः परस्परोपघातात्मकधर्ममभिधातुं हेतुमत्परस्परोपघातकत्वमेवाहजङ्गममित्यादि| तस्मादिति परस्परं विरुद्धमार्गगामित्वात्| एतेन च यद्वक्ष्यति- “विषपानं दष्टानां विषपीते दंशनं चान्ते” इति, तदुपपन्नं भवति| ननु “विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणाम्” (सू.अ.२६) इति आत्रेयभद्रकाप्यीये प्रभावेण विषस्य विषहरणाभिधानोपपत्तिवर्णनं तद्विरुध्यते; मैवं, यदि द्रव्यप्रभावः कारणं न स्यात् तदा यत्किञ्चिदूर्ध्वभागं मदनफलादि तद्दंष्ट्राविषहरं स्यात्, यच्चाधोभागं त्रिवृतादि तन्मौलविषं निहन्यात्; नचैतद्दृष्टं, तस्मात् प्रभावस्यैवात्मगुणतामात्रकारणमेतदधोभागत्वमूर्ध्वभागत्वं चेति||१५-१७||
तृण्मोहदन्तहर्षप्रसेकवमथक्लमा भवन्त्याद्ये|
वेगे रसप्रदोषादसृक्प्रदोषाद्द्वितीये तु||१८||
वैवर्ण्यभ्रमवेपथुमूर्च्छाजृम्भाङ्गचिमिचिमातमकाः [१५] |
दुष्टपिशितात्तृतीये मण्डलकण्डूश्वयथुकोठाः||१९||
वातादिजाश्चतुर्थे दाहच्छर्द्यङ्गशूलमूर्च्छाद्याः|
नीलादीनां तमसश्च दर्शनं पञ्चमे वेगे||२०||
षष्ठे हिक्का, भङ्गः स्कन्धस्य तु सप्तमेऽष्टमे मरणम्|
नॄणां, चतुष्पदां स्याच्चतुर्विधः, पक्षिणां त्रिविधः||२१||
सीदत्याद्ये भ्रमति च, चतुष्पदो वेपते, ततः शून्यः [१६] |
मन्दाहारो म्रियते श्वासेन हि चतुर्थवेगे तु||२२||
ध्यायति [१७] विहगः प्रथमे वेगे, प्रभ्राम्यति द्वितीये तु|
स्रस्ताङ्गश्च तृतीये विषवेगे याति पञ्चत्वम्||२३||
तृण्मोहेत्यादिना क्रमेणाष्टविषवेगलक्षणमाह| सुश्रुते एकैककलातिक्रमेण सप्तवेगा उदीरिताः; इह कलालङ्घनेनैव सप्तवेगाः, अष्टमे तु सप्तकलालङ्घनोत्तरकालं मारको वेगो दष्टस्य दंशदेशगमनाय पीतविषस्य हृदयगमनाय भवतीति सुश्रुतेन सममविरोधः| वातादिजा इति यथायोग्यतया उद्धतान्यतरैकदोषद्विदोषत्रिदोषजाः| मूर्च्छाद्या इत्यत्रादिशब्दः प्रकारवाची| चतुर्थादिवेगेष्वनुक्तमपि मेदआदिदूष्यमुन्नेतव्यं, सुश्रुतवचनात्| नीलादीनामित्यत्र आदिशब्देन प्रधानवाचिना नीलप्रधानेतरवर्णदर्शनं भवति| षष्ठे हिक्केति च्छेदः| विषवेगप्रस्तावाच्चतुष्पादपक्षिणोऽपि विषवेगानाह| एतद्विषवेगाभिधाने च प्रयोजनं- यद्विषवेगमृतस्यापि मांसमुपयोज्यं पीतविषस्य हृदयं दष्टस्य च दंशदेशं मुक्त्वेत्याद्युक्तविधानेन, वेगज्ञानेनाप्राप्तनैष्ठिकवेगस्य यथोक्तविधिना मांसं नोपादेयं, यतस्तस्य विषार्दितस्य [१८] सर्वं शरीरं विषवद्भवति| चतुष्पदादीनामल्पवेगत्वं सत्त्वाल्पत्वात्| अवसीदतीत्यादि| द्वितीये, शून्य इत्यादि तृतीये||१८-२३||
लघु रूक्षमाशु विशदं व्यवायि तीक्ष्णं विकासि सूक्ष्मं च|
उष्णमनिर्देश्यरसं दशगुणमुक्तं विषं तज्ज्ञैः||२४||
रौक्ष्याद्वातमशैत्यात्पित्तं सौक्ष्म्यादसृक् प्रकोपयति|
कफमव्यक्तरसत्वादन्नरसांश्चानुवर्तते [१९] शीघ्रम्||२५||
शीघ्रं व्यवायिभावादाशु व्याप्नोति केवलं देहम्|
तीक्ष्णत्वान्मर्मघ्नं प्राणघ्नं तद्विकासित्वात्||२६||
दुरुपक्रमं लघुत्वाद्वैशद्यात् स्यादसक्तगतिदोषम्|
दोषस्थानप्रकृतीः प्राप्यान्यतमं ह्युदीरयति||२७||
विषगुणानाह- लघ्वित्यादि| प्रत्येकं गुणानां कार्यमाह रौक्ष्यादित्यादि| अशैत्यादिति उष्णत्वात्| सौक्ष्म्यादसृक्प्रकोपणमसृजोऽपि सूक्ष्ममार्गानुसारित्वात्| अव्यक्तरसत्वं च कफकोपनाय अव्यक्तरसत्वकफयोरेकजलरूपकार्यत्वाद्धवति| अन्नरसांश्चानुवर्तते इति अव्यक्तरसत्वेन जलं यथा गन्धग्रहणे योगवाहि भवति, तथा विषमपि अन्नरसान् झटित्यनुगतं भवति, ततः शीघ्रं तेन भावितमन्नं भवति| शीघ्रेत्यादौ शीघ्रत्वादाशु व्याप्नोति, व्यवायित्वात् केवलं देहं व्याप्नोतीति ज्ञेयम्| व्यवायित्वं सर्वतः प्रसरणशीलत्वं पानीयपतितत्तैलवत्| तीक्ष्णत्वान्मर्मघ्नमिति मर्मणां सौम्यानां मृदूनां तीक्ष्णेन विरुद्धत्वं बोद्धव्यम्| विकासित्वादिति हिंसनशीलत्वात्; विपूर्वो हि कसतिर्हिंसार्थः| लघुत्वादिति अनवस्थितत्वात्; यस्य चानवस्थितत्वं तस्य भेषजेनासम्बन्धादुपक्रमणमकिञ्चित्करम्| असक्ता अविश्रान्ता दोषेषु गतिर्यस्य तत् असक्तगतिदोषं, विशदं हि पिच्छाभागरहितत्वात् क्वचिन्न सज्जति| अत्र च गुणानां प्रतिनियमेन विरुद्धकर्मकरणे विषस्याशिवत्वमेव नियामकं ज्ञेयं; तेन रौक्ष्यादिभिः श्लेष्मक्षयादि नाशङ्कनीयम्| सुश्रुते च विषगुणे यत् पाकित्वमुक्तं, तदाशुकारिविषे निष्प्रयोजनमिति नेहोक्तं; तथाहि- विषं नैतावन्तं कालमपेक्षते येन यावत्तस्य पाको भवत्यविचार्यः| सुश्रुते च कालान्तरप्रकोपित्वमपि दूषीविषगोचरतयोक्तं, तदिहापि दूषीविषे चिन्तनीयमिति||२४-२७||
स्याद्वातिकस्य वातस्थाने कफपित्तलिङ्गमीषत्तु|
तृण्मोहारतिमूर्च्छागलग्रहच्छर्दिफेनादि [२०] ||२८||
पित्ताशयस्थितं पैत्तिकस्य कफवातयोर्विषं [२१] तद्वत्|
तृट्कासज्वरवमथुक्लमदाहतमोतिसारादि [२२] ||२९||
कफदेशगं कफस्य [२३] च दर्शयेद्वातपित्तयोश्चेषत्|
लिङ्गं श्वासगलग्रहकण्डूलालावमथ्वादि||३०||
सम्प्रति स्थानविशेषेण प्रकृतिविशेषप्राप्त्या च लिङ्गविशेषानाह- वातिकस्येत्यादि| विषं मद्यं च यद्यपि त्रिदोषकोपनं, तथाऽपि स्थानप्रकृतिविशेषप्राप्त्या तदनुगुणदोषप्रकोपमधिकं करोति, शेषयोस्तु मनागित्यर्थः| वातिकस्येति वातप्रकृतेः| वातस्थाने पक्वाशयादौ| कफपित्तलिङ्गमीषदिति वचनाद् वातलिङ्गं बलवद्भवति, तच्च तृण्मूर्च्छेत्यादिनोक्तं ज्ञेयम्; एवमुत्तरत्रापि योज्यम्| कफवातयोस्तद्वदिति ईषदित्यर्थः; तृडादि तु बलवल्लिङ्गं, तत् पित्तस्येत्यर्थः| कफेत्यादौ चकारात् कफप्रकृतेरित्यर्थः| ईषद्वातपित्तयोरिति योज्यम्||२८-३०||
दूषीविषं तु शोणितदुष्ट्यारुःकिटिमकोठलिङ्गं च|
विषमेकैकं दोषं सन्दूष्य हरत्यसूनेवम्||३१||
दूषीविषलक्षणमाह- दूषीत्यादि| कोठः वरटीदंशशोथाकारः| कालान्तरप्रकोपि विषं दूषीविषम्| उक्तं चान्यत्र “दूषितं देशकालादिदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः| यस्माद्दूषयते [२४] धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम्” इति| एवम्भूतं च गरमेव प्रायो भवति, तथा स्थावरं जङ्गमं च भवति| यदुक्तं सुश्रुते- “जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं [२५] विषं हि दूषीविषतामुपैति” (सु.क.अ.२) इति| इहापि दूषीविषाः कीटा हीनवीर्यविषा वक्तव्याः| विषमेकैकमित्यादिना स्याद्वातिकस्येत्यादिना यदुक्तं तस्यैकैकदोषस्यात्यर्थकोपमाह| सन्दूष्येति अत्यर्थं दूषयित्वा||३१||
क्षरति विषतेजसाऽसृक् तत् खानि निरुध्य मारयति जन्तुम्|
पीतं मृतस्य हृदि तिष्ठति दष्टविद्धयोर्दंशदेशे स्यात्||३२||
अनुक्तप्राणहरणसामग्रीमाह- क्षरतीत्यादिना| पीतं विषं विशेषेण मृतस्य हृदि तिष्ठति| दष्टविद्धयोश्च दंशदेशे विषं स्यात्| विद्धः दिग्धविद्धः| अत्र कश्चिन्मृत इव भवति, कश्चिच्च पवनादमृत इव| यदुक्तं काश्यपे- “मृत इव चेन्मर्त्यः स्यादसाध्यलिङ्गैर्विहीनश्च| स जीवयितुं शक्यः कृता चैतस्य हृदयरक्षा चेत्” इति||३२||
नीलौष्ठदन्तशैथिल्यकेशपतनाङ्गभङ्गविक्षेपाः|
शिशिरैर्न लोमहर्षो नाभिहते दण्डराजी स्यात्||३३||
क्षतजं क्षताच्च नायात्येतानि भवन्ति मरणलिङ्गानि|
एभ्योऽन्यथा चिकित्स्यास्तेषां चोपक्रमाञ्छृणु मे||३४||
एतद्विशेषज्ञानार्थं लक्षणमाह- नीलौष्ठेत्यादि| दण्डराजिः दण्डाकारा रेखा [२६] ||३३-३४||
मन्त्रारिष्टोत्कर्तननिष्पीडनचूषणाग्निपरिषेकाः|
अवगाहरक्तमोक्षणवमनविरेकोपधानानि||३५||
हृदयावरणाञ्जननस्यधूमलेहौषधप्रशमनानि [२७] |
प्रतिसारणं प्रतिविषं सञ्ज्ञासंस्थानपनं लेपः||३६||
मृतसञ्जीवनमेव च विंशतिरेते चतुर्भिरधिकाः|
स्युरुपक्रमा यथा ये यत्र योज्याः शृणु तथा तान्||३७||
मन्त्रेत्यादि| मन्त्रस्य विषहरेषु श्रेष्ठत्वादग्रेऽभिधानं; यदुक्तं “विषं तेजोमयैर्मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः| यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न [२८] तथौषधैः” (सु.क.अ.५) इति| अरिष्टा द्विविधा- मन्त्रेण रज्ज्वादिभिर्वा विषोपरिबन्धः| उपधानं विषसङ्क्रमणार्थं मस्तके भेषजदानम्| हृदयावरणं हृदयरक्षाकरमौषधम्| प्रतिविषं विषान्तरप्रयोगः| मृतसञ्जीवनं विषेण मृतस्यामृत इव सञ्जीवनकरं भेषजम्| शेषं व्यक्तं विवरणग्रन्थेन स्फुटं भविष्यति||३५-३७||
दंशात्तु विषं दष्टस्याविसृतं वेणिकां भिषग्बद्ध्वा|
निष्पीडयेद्भृशं दंशमुद्धरेन्मर्मवर्जं वा||३८||
तं दंशं वा चूषेन्मुखेन यवचूर्णपांशुपूर्णेन|३९|
अविसृतमिति अव्याप्तशरीरम्| वेणिकां बद्ध्वेति विषवा(धा)रणिकां बद्ध्वा| अनेन च सामान्याभिधानेन मन्त्रव्यापारोऽप्यरिष्टानां कथितः, मन्त्राद्भिन्ना चारिष्टोक्ता| उक्तं चान्यत्र- “अरिष्टामपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः| सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्धा विषप्रतिकरी मता” (सु.क.अ.५) इति| निष्पीडयेदिति निष्पीडनेन विषं गालयेत्| उद्धरेदिति उत्कृत्यापहरेत्| मर्मवर्ज्यमिति मर्मण्युपघातं निषेधयत्यव्रणे| यवचूर्णेन पांशुना वा मुखपूरणं विषसम्बन्धपरिहारार्थम्||३८||-
प्रच्छनशृङ्गजलौकाव्यधनैः स्राव्यं ततो रक्तम्||३९||
रक्ते विषप्रदुष्टे दुष्येत् प्रकृतिस्ततस्त्यजेत् प्राणान्|
तस्मात् प्रघर्षणैरसृगवर्तमानं प्रवर्त्यं स्यात्||४०||
त्रिकटुगृहधूमरजनीपञ्चलवणरोचनाः [२९] सवार्ताकाः|
घर्षणमतिप्रवृत्ते वटादिभिः शीतलैर्लेपः||४१||
रक्तं हि विषाधानं [३०] वायुरिवाग्नेः प्रदेहसेकैस्तत्|
शीतैः स्कन्दति तस्मिन् स्कन्ने व्यपयाति विषवेगः||४२||
विषवेगान्मदमूर्च्छाविषादहृदयद्रवाः प्रवर्तन्ते|
शीतैर्निवर्तयेत्तान् वीज्यश्चालोमहर्षात् [३१] स्यात्||४३||
प्रच्छनादिभी रक्तमोक्षणमुपक्रममाह| उपक्रमाणां च व्यतिक्रमाभिधानेन नियमेन क्रमयोगं निषेधयति| रक्तस्रावणोपपत्तिमाह- रक्ते इत्यादि| प्रकृतिरिति देहधात्वादिस्वभावः| प्रघर्षणैरिति प्रघर्षणैरपि, प्रच्छनादिभिः प्रघर्षणेन चेत्यर्थः| प्रघर्षणं पत्रादिभिः| प्रघर्षणेन प्रतिसारणमुपक्रमेषूक्तम्| घर्षणमिति छेदः| विषाधानमिति विषस्य प्रसारकम्| स्कन्दति स्थिरं भवति| स्कन्ने इति स्थिरे| वीज्यः व्यजनपवनैः||३९-४३||
तरुरिव मूलच्छेदाद्दंशच्छेदान्न वृद्धिमेति विषम्|
आचूषणमानयनं जलस्य सेतुर्यथा तथाऽरिष्टाः||४४||
त्वङ्मांसगतं दाहो दहति विषं स्रावणं हरति रक्तात्|
पीतं वमनैः सद्यो हरेद्विरेकैर्द्वितीये तु||४५||
तरुरिवेत्यादिना छेदादीनां विषहरणोपपत्तिमाह| सेतुर्यथेति प्रसरनिरोधक इत्यर्थः| द्वितीये ‘वेगे’ इति शेषः||४४-४५||
आदौ हृदयं रक्ष्यं तस्यावरणं पिबेद्यथालाभम्|
मधुसर्पिर्मज्जपयोगैरिकमथ [३२] गोमयरसं वा||४६||
इक्षुं सुपक्वमथवा [३३] काकं निष्पीड्य तद्रसं वरणम्|
छागादीनां वाऽसृग्भस्म मृदं वा पिबेदाशु||४७||
क्षारागदस्तृतीये शोफहरैर्लेखनं [३४] समध्वम्बु|
गोमयरसश्चतुर्थे वेगे सकपित्थमधुसर्पिः||४८||
काकाण्डशिरीषाभ्यां स्वरसेनाश्च्योतनाञ्जने नस्यम्|
स्यात्पञ्चमेऽथ षष्ठे सञ्ज्ञायाः स्थापनं कार्यम्||४९||
गोपित्तयुता रजनी मञ्जिष्ठामरिचपिप्पलीपानम्|
विषपानं दष्टानां विषपीते दंशनं चान्ते||५०||
आदाविति सर्वोपक्रमादौ| तस्येति हृदयस्य| यथालाभमिति वक्ष्यमाणहृदयावरणयोगेषु यथाप्राप्तिहृदयावरणम्| क्षारागदो वक्ष्यमाणः| तृतीये ‘वेगे’ इति शेषः| काकाण्डा शिम्बीभेदः| गोपित्तयुता रजनी आश्चोतनादिषु ज्ञेया| अन्ते इति सर्वोपक्रमशेषे सप्तमे वेगे सर्पेण दंशनं कार्यम्||४६-५०||
शिखिपित्तार्धयुतं स्यात् पलाशबीजमगदो मृतेषु वरः|
वार्ताकुफाणितागारधूमगोपित्तनिम्बं वा||५१||
गोपित्तयुतैर्गुटिकाः सुरसाग्रन्थिद्विरजनीमधुककुष्ठैः [३५] |
शस्ताऽमृतेन तुल्या शिरीषपुष्पकाकाण्डकरसैर्वा||५२||
काकाण्डसुरसगवाक्षीपुनर्नवावायसीशिरीषफलैः|
उद्बन्धविषजलमृते लेपौपधिनस्यपानानि [३६] ||५३||
अष्टमे तु वेगे शिखिपित्तेत्यादिना मृतसञ्जीवनयोगानाह| मृत इति मृत इव| उद्बन्धेत्यादौ मृते इति उद्बन्धादिभिस्त्रिभिः सम्बध्यते| लेपौपधिनस्यपानानीति लेपादयश्चामी उद्बन्धादिषु यथायोग्यतया ज्ञेयाः| लेपौपधीत्यादौ उपधिर्यो मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा विषहरणाय दीयते||५१-५३||
स्पृक्काप्लवस्थौणेयकाङ्क्षीशैलेयरोचनातगरम्|
ध्यामककुङ्कुममांसीसुरसाग्रैलालकुष्ठघ्नम्||५४||
बृहती शिरीषपुष्पं श्रीवेष्टकपद्मचारटिविशालाः|
सुरदारुपद्मकेशरसावरकमनःशिलाकौन्त्यः||५५||
जात्यर्कपुष्परसरजनीद्वयहिङ्गुपिप्पलीलाक्षाः|
जलमुद्गपर्णिचन्दनमधुकमदनसिन्धुवाराश्च||५६||
शम्पाकलोध्रमयूरकगन्धफलानाकुलीविडङ्गाश्च|
पुष्ये संहृत्य समं पिष्ट्वा गुटिका विधेयाः स्युः||५७||
सर्वविषघ्नो जयकृद्विषमृतसञ्जीवनो ज्वरनिहन्ता|
घ्रेयविलेपनधारणधूमग्रहणैर्गृहस्थश्च||५८||
भूतविषजन्त्वलक्ष्मीकार्मणमन्त्राग्न्यशन्यरीन् हन्यात्|
दुःस्वप्नस्त्रीदोषानकालमरणाम्बुचौरभयम्||५९||
धनधान्यकार्यसिद्धिः श्रीपुष्ट्यायुर्विवर्धनो धन्यः|
मृतसञ्जीवन एष प्रागमृताद्ब्रह्मणा विहितः||६०||
इति मृतसञ्जीवनोऽगदः|
स्पृक्केत्यादौ काङ्क्षी सौराष्ट्रिका| कुष्ठघ्नः खदिरः| सावरकं लोध्रम्| कौन्ती रेणुका| मयूरकः अपामार्गः, गन्धफला प्रियङ्गुः, नाकुली रास्ना| धारणशब्देन शरीरे धारणं ब्रूते; धारणं चौषधशब्देनोपक्रमेषु प्रविशति| गृहस्थ इति गृहेऽवतिष्ठन्| कार्मणः परद्रोहार्थो मन्त्रादियोगः, मन्त्रः अभिचारमन्त्रः| स्त्रीदोषानिति स्त्रीदत्तगरादिदोषान्| प्रागमृतादिति अमृतोत्पत्तेः प्राक्; एतेन चामृतसमानत्वमस्य दर्श्यते||५४-६०||
मन्त्रैर्धमनीबन्धोऽवमार्जनं कार्यमात्मरक्षा च|
दोषस्य विषं यस्य स्थाने स्यात्तं जयेत्पूर्वम्||६१||
वातस्थाने स्वेदो दध्ना नतकुष्ठकल्कपानं च|
घृतमधुपयोऽम्बुपानावगाहसेकाश्च पित्तस्थे||६२||
क्षारागदः कफस्थानगते स्वेदस्तथा सिराव्यधनम्|
दूषीविषेऽथ रक्तस्थिते सिराकर्म पञ्चविधम्||६३||
भेषजमेवं कल्प्यं भिषग्विदाऽऽलक्ष्य सर्वदा सर्वम्|
स्थानं जयेद्धि पूर्वं स्थानस्थस्याविरुद्धं च||६४||
मन्त्रैरित्यादौ अवमार्जनमिति विषस्य प्रतिलोमेन मार्जनं मन्त्रैरेव कार्यम्| आत्मरक्षा भूतावेशनिषेधार्थम्| जयेदिति स्थानिनं दोषं जयेत्| स्वेदो यद्यपि प्रतिषिद्धः स्वेदाध्याये, तथाऽप्यवस्थाविशेषे ‘वातस्थाने’ इत्यादिना विधीयते| स्वेदस्तु पेयादिभोजनादिविधानवदस्य प्रयोगाच्चतुर्विंशत्युपक्रमेषु नोक्तः; किंवा अग्निशब्देन स्वेदोऽपि गृह्यते, पेयादि चोपशमनशब्देनावश्यं बोद्धव्यम्| पित्तस्थे इति पित्तस्थानस्थे| दूषीविष इत्यादौ सिरा इति सिराव्यधः, कर्म पञ्चविधं वमनादि; किंवा सिराकर्म पञ्चविधमिति पञ्चसिराव्यधः| स्थानमिति स्थानगतवातादि| स्थानस्थस्येति स्थानगतविषस्याविरुद्धं च ‘कुर्यात्’ इति शेषः||६१-६४||
विषदूषितकफमार्गः स्रोतःसंरोधरुद्धवायुस्तु|
मृत इव श्वसेन्मर्त्यः स्यादसाध्यलिङ्गैर्विहीनश्च||६५||
चर्मकषायाः कल्कं बिल्वसमं मूर्ध्नि काकपदमस्य|
कृत्वा दद्यात्कटभीकटुकट्फलप्रधमनं च||६६||
छागं [३७] गव्यं माहिषं वा मांसं कौक्कुटमेव वा|
दद्यात् काकपदे तस्मिंस्ततः सङ्क्रमते विषम्||६७||
नासाक्षिकर्णजिह्वाकण्ठनिरोधेषु कर्म नस्तः स्यात्|
वार्ताकुबीजपूरज्योतिष्मत्यादिभिः पिष्टैः||६८||
अञ्जनमक्ष्युपरोधे कर्तव्यं बस्तमूत्रपिष्टैस्तु|
दारुव्योषहरिद्राकरवीरकरञ्जनिम्बसुरसैस्तु||६९||
श्वेता वचाऽश्वगन्धा [३८] हिङ्ग्वमृता कुष्ठसैन्धवे लशुनम्|
सर्षपकपित्थमध्यं टुण्टुककरञ्जबीजानि [३९] ||७०||
व्योषं [४०] शिरीषपुष्पं द्विरजन्यौ वंशलोचनं [४१] च समम्|
पिष्ट्वाऽजस्य मूत्रेण गोश्वपित्तेन [४२] सप्ताहम्||७१||
व्यत्यासभावितोऽयं निहन्ति शिरसि स्थितं विषं क्षिप्रम्|
सर्वज्वरभूतग्रहविसूचिकाजीर्णमूर्च्छार्तीः||७२||
उन्मादापस्मारौ काचपटलनीलिकाशिरोदोषान्|
शुष्काक्षिपाकपिल्लार्बुदार्मकण्डूतमोदोषान्||७३||
क्षयदौर्बल्यमदात्ययपाण्डुगदांश्चाञ्जनात्तथा मोहान्|
लेपाद्विषदिग्धक्षतलीढदष्टपीतविषघाती||७४||
अर्शःस्वानद्धेषु च गुदलेपो योनिलेपनं स्त्रीणाम्|
मूढे गर्भे दुष्टे ललाटलेपः प्रतिश्याये||७५||
वृद्धौ [४३] किटिमे कुष्ठे श्वित्रविचर्चिकादिषु लेपः|
गज इव तरून् विषगदान्निहन्त्यगदगन्धहस्त्येषः||७६||
इति गन्धहस्तीनामाऽगदः|
स्रोतःसंरोधेन रुद्धो वायुरुच्छ्वासनिश्वासलक्षणो यस्य स तथा| असाध्यलिङ्गैरिति प्रागुक्तनीलौष्ठादिभिः| चर्मकषाया इति चर्मचटिकायाः, किंवा सप्तलायाः| काकपदमिति काकपदाकारं व्रणम्| कटभीत्यादौ कटुकफला तिक्तालाबुः, किंवा कटु त्रिकटु| ज्योतिष्मतीत्यादीनि षट्विरेचनशताश्रितायोक्तानि शिरोविरेचनानि| दार्वीत्यादौ श्वेता कटभी| व्यत्यासभावित इति गोपित्तेन भावयित्वा अश्वपित्तेन भावितः, तथा अश्वपित्तेन भावयित्वा गोपित्तेन भावितः||६५-७६||
पत्रागुरुमुस्तैला निर्यासाः पञ्च चन्दनं स्पृक्का|
त्वङ्नलदोत्पलबालकहरेणुकोशीरवन्यनखाः||७७||
सुरदारुकनककुङ्कुमध्यामककुष्ठप्रियङ्गवस्तगरम्|
पञ्चाङ्गानि शिरीषाद्व्योषालमनःशिलाजाज्यः||७८||
श्वेतकटभीकरञ्जौ [४४] रक्षोघ्नी सिन्धुवारिका रजनी|
सुरसाञ्जनगैरिकमञ्जिष्ठानिम्बनिर्यासाः||७९||
वंशत्वगश्वगन्धाहिङ्गुदधित्थाम्लवेतसं लाक्षा|
मधुमधुकसोमराजीवचारुहारोचनातगरम्||८०||
अगदोऽयं वैश्रवणायाख्यातस्त्र्यम्बकेण षष्ट्यङ्गः|
अप्रतिहतप्रभावः ख्यातो महागन्धहस्तीति||८१||
पित्तेन गवां पेष्यो गुटिकाः कार्यास्तु पुष्ययोगेन|
पानाञ्जनप्रलेपैः प्रसाधयेत् सर्वकर्माणि||८२||
पिल्लं कण्डूं तिमिरं रात्र्यान्ध्यं काचमर्बुदं पटलम्|
हन्ति सततप्रयोगाद्धितमितपथ्याशिनां पुंसाम्||८३||
विषमज्वरानजीर्णान्दद्रुं कण्डूं विसूचिकां पामाम्|
विषमूषिकलूतानां सर्वेषां पन्नगानां च|
आशु विषं नाशयति समूलजमथ कन्दजं सर्वम्||८४||
एतेन लिप्तगात्रः सर्पान् गृह्णाति भक्षयेच्च विषम्|
कालपरीतोऽपि [४५] नरो जीवति नित्यं निरातङ्कः||८५||
आनद्धे गुदलेपो योनौ लेपश्च मूढगर्भाणाम्|
मूर्च्छार्तिषु च ललाटे प्रलेपनमाहुः प्रधानतमम्||८६||
भेरीमृदङ्गपटहाञ्छत्राण्यमुना तथा ध्वजपताकाः|
लिप्त्वाऽहिविषनिरस्त्यै प्रध्वनयेद्दर्शयेन्मतिमान्||८७||
यत्र च सन्निहितोऽयं न तत्र बालग्रहा न रक्षांसि|
न च कार्मणवेताला वहन्ति [४६] नाथर्वणा मन्त्राः||८८||
सर्वग्रहा न तत्र प्रभवन्ति न चाग्निशस्त्रनृपचौराः|
लक्ष्मीश्च तत्र भजते यत्र महागन्धहस्त्यस्ति||८९||
पिष्यमाण इमं चात्र सिद्धं मन्त्रमुदीरयेत्|
‘मम माता जया नाम जयो [४७] नामेति मे पिता||९०||
सोऽहं जयजयापुत्रो विजयोऽथ जयामि च|
नमः पुरुषसिंहाय विष्णवे विश्वकर्मणे||९१||
सनातनाय कृष्णाय भवाय विभवाय च|
तेजो वृषाकपेः साक्षात्तेजो ब्रह्मेन्द्रयोर्यमे||९२||
यथाऽहं नाभिजानामि वासुदेवपराजयम्|
मातुश्च पाणिग्रहणं समुद्रस्य च शोषणम्||९३||
अनेन सत्यवाक्येन सिध्यतामगदो ह्ययम्|
हिलिमिलिसंस्पृष्टे रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा [४८] ||९४||
इति महागन्धहस्तीनामाऽगदः|
ऋषभकजीवकभार्गीमधुकोत्पलधान्यकेशराजाज्यः|
ससितगिरिकोलमध्याः पेयाः श्वासज्वरादिहराः||९५||
हिङ्गु च कृष्णायुक्तं कपित्थरसयुक्तमग्र्यलवणं च|
समधुसितौ पातव्यौ ज्वरहिक्काश्वासकासघ्नौ||९६||
लेहः कोलास्थ्यञ्जनलाजोत्पलमधुघृतैर्वम्याम्|
बृहतीद्वयाढकीपत्रधूमवर्तिस्तु हिक्काघ्नी||९७||
शिखिबर्हिबलाकास्थीनि सर्षपाश्चन्दनं च घृतयुक्तम्|
धूमो गृहशयनासनवस्त्रादिषु शस्यते विषनुत्||९८||
घृतयुक्ते नतकुष्ठे भुजगपतिशिरः शिरीषपुष्पं च|
धूमागदः स्मृतोऽयं सर्वविषघ्नः श्वयथुहृच्च||९९||
जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्पसर्जरसाः|
श्वेता च धूम उरगाखुकीटवस्त्रक्रिमिनुदग्र्यः||१००||
तरुणपलाशक्षारं स्रुतं पचेच्चूर्णितैः सह समांशैः|
लोहितमृद्रजनीद्वयशुक्लसुरसमञ्जरीमधुकैः||१०१||
लाक्षासैन्धवमांसीहरेणुहिङ्गुद्विसारिवाकुष्ठैः|
सव्योषैर्बाह्लीकैर्दर्वीविलेपनं घट्टयेद्यावत्||१०२||
सर्वविषशोथगुल्मत्वग्दोषार्शोभगन्दरप्लीह्नः|
शोथापस्मारक्रिमिभूतस्वरभेदपाण्डुगदान्||१०३||
मन्दाग्नित्वं कासं सोन्मादं नाशयेयुरथ पुंसाम्|
गुटिकाश्छायाशुष्काः कोलसमास्ताः समुपयुक्ताः||१०४||
इति क्षारागदः|
ऋषभकेत्यादिना विषोपद्रवश्वासादिचिकित्सोच्यते| सितगिरिः श्वेताऽपराजिता, कोलमध्यं बदरमज्जा| भुजगपतिशिर इति द्विमुखसर्पशिरः| वस्त्रकृमिः यूका| पलाशक्षारं स्रुतमिति सुश्रुतोक्तक्षारपरिस्रावणविधिना स्रावितम्| लोहितमृत् गैरिकम्| सुरसमञ्जरी [४९] पर्णासभेदः||७७-१०४||
विषपीतदष्टविद्धेष्वेतद्दिग्धे च वाच्यमुद्दिष्टम्|
सामान्यतः, पृथक्त्वान्निर्देशमतः शृणु यथावत्||१०५||
रिपुयुक्तेभ्यो नृभ्यः स्वेभ्यः स्त्रीभ्योऽथवा भयं नृपतेः|
आहारविहारगतं तस्मात् प्रेष्यान् परीक्षेत||१०६||
अत्यर्थशङ्कितः स्याद्बहुवागथवाऽल्पवाग्विगतलक्ष्मीः|
प्राप्तः प्रकृतिविकारं विषप्रदाता नरो ज्ञेयः||१०७||
दृष्ट्वैवं न तु सहसा भोज्यं कुर्यात्तदन्नमग्नौ [५०] तु|
सविषं हि प्राप्यान्नं बहून्विकारान् भजत्यग्निः||१०८||
शिखिबर्हविचित्रार्चिस्तीक्ष्णाक्षमरूक्षकुणपधूमश्च [५१] |
स्फुटति च सशब्दमेकावर्तो विहतार्चिरपि च स्यात्||१०९||
पात्रस्थं च विवर्णं भोज्यं स्यान्मक्षिकांश्च मारयति|
क्षामस्वरांश्च काकान् कुर्याद्विरजेच्चकोराक्षि||११०||
पाने नीला राजी वैवर्ण्यं स्वां च नेक्षते छायाम्|
पश्यति विकृतामथवा लवणाक्ते फेनमाला स्यात्||१११||
पानान्नयोःसविषयोर्गन्धेन शिरोरुग्घृदि च मूर्च्छा च|
स्पर्शेन पाणिशोथः सुप्त्यङ्गुलिदाहतोदनखभेदाः||११२||
मुखगे [५२] त्वोष्ठचिमिचिमा जिह्वा शूना जडा विवर्णा च|
द्विजहर्षहनुस्तम्भास्यदाहलालागलविकाराः||११३||
आमाशयं प्रविष्टे वैवर्ण्यं स्वेदसदनमुत्क्लेदः|
दृष्टिहृदयोपरोधो बिन्दुशतैश्चीयते चाङ्गम्||११४||
पक्वाशयं तु याते मूर्च्छामदमोहदाहबलनाशाः|
तन्द्रा कार्श्यं च विषे पाण्डुत्वं चोदरस्थे स्यात्||११५||
दन्तपवनस्य कूर्चो विशीर्यते दन्तौष्ठमांसशोफश्च|
केशच्युतिः शिरोरुग्ग्रन्थयश्च सविषेऽथ शिरोभ्यङ्गे||११६||
दुष्टेऽञ्जनेऽक्षिदाहस्रावात्युपदेहशोथरागाश्च|
खाद्यैरादौ कोष्ठः स्पृश्यैस्त्वग्दूष्यते दुष्टैः||११७||
स्नानाभ्यङ्गोत्सादनवस्त्रालङ्कारवर्णकैर्दुष्टैः|
कण्ड्वर्तिकोठपिडकारोमोद्गमचिमिचिमा शोथाः||११८||
एते करचरणदाहतोदक्लमाविपाकाश्च|
भूपादुकाश्वगजवर्मकेतुशयनासनैर्दुष्टैः||११९||
माल्यमगन्धं म्लायति शिरोरुजालोमहर्षकरम् [५३] |
स्तम्भयति खानि नासामुपहन्ति दर्शनं च धूमः||१२०||
कूपतडागादिजलं दुर्गन्धं सकलुषं विवर्णं च|
पीतं श्वयथुं कोठान् पिडकाश्च करोति मरणं च||१२१||
आदावामाशयगे वमनं त्वक्स्थे प्रदेहसेकादि|
कुर्याद्भिषक् चिकित्सां दोषबलं चैव हि समीक्ष्य||१२२||
इति मूलविषविशेषाः प्रोक्ताः …|१२३|
पृथक्त्वान्निर्देशमतः शृण्विति नानाविधविषस्य लक्षणं भेषजस्य पृथङ्निर्देशं च शृण्विति| रिपुयुक्तेभ्य इति शत्रुप्रयुक्तेभ्यः| स्त्रीभ्य इति सौभाग्यार्थमभक्ष्यदानेऽप्यज्ञानात् प्रवृत्ताभ्यः स्त्रीभ्यः| आहारविहारगत इति आहारविहारौ सेवमानः| प्रेष्यानिति सूपकारादीन्| परीक्षोपायमाह- अत्यर्थेत्यादि| विगतलक्ष्मीः निःशोभः| भोज्यमिति भोक्तव्यम्| कुर्यात् तदन्नमग्नौ प्रक्षिपेत्| पात्रस्थमित्यादावपि ‘सविषं’ इत्यनुवर्तते| विरज्येत चकोराक्षीति सविषमन्नं दृष्ट्वा चकोराक्षि विरज्यते| काकांश्च क्षामस्वरान् दर्शनेनैव कुर्यादिति ज्ञेयम्| पाने इति मद्यादौ पेये| छायामिति प्रतिबिम्बम्| लवणाक्ते इति पानविशेषणम्| मुखगे इत्यादिना मुखादिसम्बन्धिविषलक्षणम्| बिन्दुः बिन्द्वाकारा त्वग्विकृतिः| दन्तेत्यादिना दन्तधावनकूर्चादीनां विषदुष्टानामेव लक्षणं प्रकारणाज्ज्ञेयम्| दन्तपवनस्य कूर्चः दन्तमलशोधनकूर्चः| विशीर्यत इति शीर्णः स्यात्| खाद्यैरिति भोज्यैः| स्पृश्यैरिति अभ्यङ्गादिभिः| माल्यमिति विषदुष्टं माल्यम्| नासामुपहन्तीति च्छेदः| दर्शनमिति चक्षुः| किंवा स्तम्भयतीत्यादि धूमस्यैव कार्यम्||९५-१२२||-
… शृणु जङ्गमस्यातः|
सविशेषचिकित्सितमेवादौ तत्रोच्यते तु सर्पाणाम्||१२३||
इह [५४] दर्वीकरः सर्पो मण्डली राजिमानिति|
त्रयो यथाक्रमं वातपित्तश्लेष्मप्रकोपणाः||१२४||
दर्वीकरः फणी ज्ञेयो मण्डली मण्डलाफणः|
बिन्दुलेखविचित्राङ्गः पन्नगः स्यात्तु राजिमान्||१२५||
विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्|
विषं यथाक्रमं तेषां तस्माद्वातादिकोपनम्||१२६||
दर्वीकरकृतो दंशः सूक्ष्मदंष्ट्रापदोऽसितः|
निरुद्धरक्तः कूर्माभो वातव्याधिकरो मतः||१२७||
पृथ्वर्पितः सशोथश्च दंशो मण्डलिना कृतः|
पीताभः पीतरक्तश्च सर्वपित्तविकारकृत्||१२८||
कृतो राजिमता दंशः पिच्छिलः स्थिरशोफकृत्|
स्निग्धः पाण्डुश्च सान्द्रासृक् श्लेष्मव्याधिसमीरणः||१२९||
मण्डलीति मण्डलयुक्तः| बिन्दुना लेखया च विचित्रमङ्गं यस्य स बिन्दुलेखविचित्राङ्गः| दर्वीकरादीनां प्रपञ्चस्त्विह पराधिकारत्वेन न कृतः| विशेषादित्यादौ रूक्षमधिकं दर्वीकराणाम्, अम्लोष्णं मण्डलिनां, स्वादुशीतं राजिमतां, त्रिदोषकोपनत्वेऽपि वातादिकोपनं विशेषादिह ज्ञेयम्| विषं च यद्यप्यव्यक्तरसयुक्तं, तथाऽपीह कटुकादिरसाभिधानमनुरसाभिप्रायेण ज्ञेयं, यथा- आतपे कटुकत्वं, तद्वदिहापि; किंवा अव्यक्तरसतायामेव मनाक्कटुकादीनामधिकत्वं ज्ञेयम्| पृथ्वर्पित इति अवगाढदंष्ट्रापदः [५५] ||१२३-१२९||
वृत्तभोगो महाकायः श्वसन्नूर्ध्वेक्षणः पुमान्|
स्थूलमूर्धा समाङ्गश्च स्त्री त्वतः स्याद्विपर्ययात्||१३०||
क्लीबस्त्रसत्यधोदृष्टिः [५६] स्वरहीनः प्रकम्पते|
स्त्रिया दष्टो विपर्यस्तैरेतैः पुंसा नरो मतः||१३१||
व्यामिश्रलिङ्गैरेतैस्तु क्लीबदष्टं नरं वदेत्|
इत्येतदुक्तं सर्पाणां स्त्रीपुङ्क्लीबनिदर्शनम्||१३२||
पाण्डुवक्त्रस्तु गर्भिण्या शूनौष्ठोऽप्यसितेक्षणः|
जृम्भाक्रोधोपजिह्वार्तः सूतया रक्तमूत्रवान्||१३३||
सर्पो गौधेर(य)को नाम गोधायां स्याच्चतुष्पदः|
कृष्णसर्पेण तुल्यः स्यान्नाना स्युर्मिश्रजातयः||१३४||
गूढसम्पादितं वृत्तं पीडितं लम्बितार्पितम्|
सर्पितं च भृशाबाधं, दंशा येऽन्ये न ते भृशाः||१३५||
वृत्तभोग इत्यादिना सर्पाणां पुरुषादिभेदं विषतीव्रतादिज्ञानार्थं तत्कृतचिकित्साभेदज्ञानार्थं चाह| स च भेद इहानुक्तोऽपि तन्त्रान्तराज्ज्ञेयः| तथाहि- “सावित्रे पच्यते, रात्रौ स्त्रियस्तीव्रविषाः, तथाऽह्नि पुरुषाः सदा” इति| तथा- “स्त्रीदष्टे भिषजा कार्यः सूपचारस्त्वनारम्भे” इति| महाकायः बहुलशरीरः| क्लीबः नपुंसकः| गाढसम्पादितम् अतिमात्रावगाढम्| उर्ध्वं परिवृत्तमुद्वृत्तम्| पीडितम् अतिमात्ररुजाकरम्| लम्बितार्पितम् अर्पितसकलदंष्ट्राप्राप्तलक्षणम्||१३०-१३५||
तरुणाः कृष्णसर्पास्तु गोनसाः स्थविरास्तथा|
राजिमन्तो वयोमध्ये भवन्त्याशीविषोपमाः||१३६||
वयोभेदेन दर्वीकरादीनां तीव्रतामाह- तरुणा इत्यादि| सर्पितं यदनतिमग्नदंष्ट्रापदम्| आशीविषोपमा इति आशीविषा दृष्टिनिःश्वासविषाः||१३६||
सर्पदंष्ट्राश्चतस्रस्तु तासां वामाधरा सिता|
पीता वामोत्तरा दंष्ट्रा रक्तश्यावाऽधरोत्तरा [५७] ||१३७||
यन्मात्रः पतते बिन्दुर्गोबालात् सलिलोद्धृतात्|
वामाधरायां दंष्ट्रायां तन्मात्रं स्यादहेर्विषम्||१३८||
एकद्वित्रिचतुर्वृद्धविषभागोत्तरोत्तराः|
सवर्णास्तत्कृता दंशा बहूत्तरविषा भृशाः||१३९||
सर्पदंष्ट्रा इत्यादिना दंष्ट्राभेदं दंशविषज्ञानार्थमाह| रक्तश्यावाऽधरोत्तरेति दक्षिणाधरा रक्ता, दक्षिणोत्तरा तु श्यावा| एकद्वित्रिचतुर्वृद्धविषभागोत्तरोत्तरा इति एकद्वित्रिचतूरूपेण वृद्धो विषभाग उत्तरोत्तरं यास्विति वाक्यार्थः| सवर्णा यथास्वदंष्ट्रासमानवर्णाः| बहूत्तरविषा इति उत्तरोत्तरं बहुविषाः| भृशा इति दुःखसाध्याः| दुःखसाध्यत्वमपि यथोत्तरं ज्ञेयम्| ननु, पूर्वं दर्वीकरादीनां दंशस्य वर्णभेद उक्तः, इदानीं तु दंष्ट्राभेदेन वर्णभेद उच्यते, तेन सर्वत्रैव दर्वीकरादौ सर्ववर्णोपपत्तिः, ततश्च पूर्वोक्तदंशवर्णविरोधः; उक्तं चात्रैवार्थे आषाढवर्मणा यत्- “दर्वीकरमण्डलिनोरसितः पीतश्च वर्णतो दंशः” इति लक्षणेन, यस्मादनेकवर्णास्तु [५८] दंशाः” (?)| अत्रोच्यते- दंष्ट्रानुकारिवर्णता दंशमात्रस्थिते विषे भवति, दर्वीककराद्युल्लेखविहितस्तु यो वर्णो दोषकृतः स प्रविसृते विषे भवतीति अवस्थाभेदान्न विरोधः| उक्तं च परिहारवार्तिके “दंशे त्वेते वर्णाः, सावर्ण्यं दोषजे विसृते” इति||१३७-१३९||
सर्पाणामेव विण्मूत्रात् कीटाः स्युः कीटसम्मताः|
दूषीविषाः प्राणहरा इति सङ्क्षेपतो मताः||१४०||
गात्रं रक्तं सितं कृष्णं श्यावं वा पिडकान्वितम्|
सकण्डूदाहवीसर्पपाकि स्यात् कुथितं तथा||१४१||
कीटैर्दूषीविषैर्दष्टं लिङ्गं प्राणहरं शृणु|
सर्पदष्टे यथा शोथो वर्धते सोग्रगन्ध्यसृक्||१४२||
दंशोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा स रुगार्तः श्वसित्यपि|
तृष्णारुचिपरीतश्च भवेद्दूषीविषार्दितः||१४३||
कीटान् व्याकर्तुमाह [५९] – सर्पाणामित्यादि| विण्मूत्रादिति कीटशब्दनिरुक्त्यर्थमनयोरुपादानं, तेनान्यान्यपि सर्पशुक्रशवपूत्यण्डानि कीटकारणानि भवन्तीति ज्ञेयम्| उक्तं हि सुश्रुते- “सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः| वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु वि(त्रि)विधाः स्मृताः” (सु.क.अ.८) इति| कीटाश्च यद्यपि सुश्रुते वातपित्तकफसन्निपातकोपनाः कुम्भीनसादयः सप्तषष्टिः प्रतिपादिताः, तथाऽपीह सञ्ज्ञेयाभिधित्सया दूषीविषप्राणहरभेदेनैवोच्यन्ते; एवं लूतादिष्वपि सञ्ज्ञेयभेदाद्द्वैविध्योक्तिर्ज्ञेया| दूषीविषाः चिरकारिविषाः, प्राणहराः झटिति प्राणहरविषाः| सह उग्रगन्ध्यसृजा वर्तत इति सोग्रगन्ध्यसृक् सोग्रगन्धि लोहितम्||१४०-१४३||
दंशस्य मध्ये यत् कृष्णं श्यावं वा जालकावृतम्|
दग्धाकृति [६०] भृशं पाकि क्लेदशोथज्वरान्वितम्||१४४||
दूषीविषाभिर्लूताभिस्तं दष्टमिति निर्दिशेत्|
सर्वासामेव तासां च दंशे लक्षणमुच्यते||१४५||
शोफः श्वेतासिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः|
प्राणान्तिको भवेच्छ्वासो दाहहिक्काशिरोग्रहाः||१४६||
दंशस्य मध्य इत्यादिना दूषीविषलूतादष्टलक्षणम्| लूताश्चान्यत्राष्टौ साध्या असाध्याश्चाष्टौ त्रिमण्डलासौवर्णिकादय उक्तास्तासां तथा मूषिककृकण्टकवृश्चिकोच्चिटिङ्गमण्डूकमत्स्यजलौकाशतपदीमशकमक्षिकाणां सुश्रुतादिषु प्रपञ्चार्थिभिः प्रपञ्चोऽनुसरणीयः; इह तु तन्त्रकारेण पराधिकारत्वात् प्रपञ्चो न क्रियते||१४४-१४६||
आदंशाच्छोणितं पाण्डु मण्डलानि ज्वरोऽरुचिः|
लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते||१४७||
मूर्च्छाङ्गशोथवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः|
शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यमूषिकैः||१४८||
श्यावत्वमथ कार्ष्ण्यं वा नानावर्णत्वमेव वा|
मोहः पुरीषभेदश्च दष्टे स्यात् कृकलासकैः||१४९||
दहत्यग्निरिवादौ तु भिनत्तीवोर्ध्वमाशु च|
वृश्चिकस्य विषं याति दंशे पश्चात्तु तिष्ठति||१५०||
दष्टोऽसाध्यस्तु दृग्घ्राणरसनोपहतो [६१] नरः|
मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्तो जहात्यसून्||१५१||
विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि च|
लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैव विशीर्यते||१५२||
हृष्टरोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्तिमान्|
दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते||१५३||
एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुक् स्यात् पीतकः सतृट्|
छर्दिर्निद्रा च मण्डूकैः सविषैर्दष्टलक्षणम्||१५४||
मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहशोफरुजस्तथा|
कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकसः||१५५||
दाहतोदस्वेदशोथकरी तु गृहगोधिका [६२] |
दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम्||१५६||
कण्डूमान्मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः|
असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्||१५७||
सद्यःप्रस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरान्विता|
पीडका मक्षिकादंशे तासां तु स्थगिकाऽसुहृत्||१५८||
आदंशादित्यादि आखुविषलक्षणम्| कणभश्च कीटविशेष इति सुश्रुते कीटमध्ये एव पठितः| एकदंष्ट्रार्पित इति एकयैव दंष्ट्रया कृत इत्यर्थः| मत्स्यास्तु पित्तास्थ्यारविषा उक्ताः| जलौकसश्च षट् सविषाः कृष्णाकर्बुरादय उक्ताः सन्दंशविषाः| गृहगोधिकां ज्येष्ठामित्याहुः; अन्ये तु सरटमाहुः| शतपदी कारुण्डा| असाध्यमशकक्षतमिति पञ्चसु मशकेषु पार्वतीयकृतमसाध्यमाहुः| उक्तं हि सुश्रुते “पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरै स्तुल्यलक्षणः” (सु.क.अ.८) इति| स्थगिकाऽसुहृदिति कान्तारिकादिषु सुश्रुतोक्तषणमक्षिकासु स्थगिकाख्या मक्षिका प्राणहरीत्यर्थः||१४७-१५८||
श्मशानचैत्यवल्मीकयज्ञाश्रमसुरालये|
पक्षसन्धिषु मध्याह्ने सार्धरात्रेऽष्टमीषु च||१५९||
न सिद्ध्यन्ति नरा दष्टाः पाषण्डायतनेषु च|
दृष्टिश्वासमलस्पर्शविषैराशीविषैस्तथा||१६०||
विनश्यन्त्याशु सम्प्राप्ता दष्टाः सर्वेषु मर्मसु|१६१|
सम्प्रति स्थानकालस्वभावप्रदेशैः सर्पदष्टानामसाध्यतामाह- श्मशानेत्यादि| चैत्यः ग्रामदेवताश्रयो महातरुः| पक्षसन्धिष्विति अमावास्यापौर्णमासीषु| पाषण्डाः कापालिकादयः| आशीविषैरित्यस्यैव लक्षणं- दृष्टिश्वासमलस्पर्शविषैरिति| उक्तं हि तन्त्रान्तरे- “दृष्टिश्वासादिभिर्दिव्याः सर्पा आशीविषाः, आशुघातित्वात्” इति||१५९-१६०||-
(येन केनापि सर्पेण सम्भवः सर्व एव च)||१६१||
भीतमत्ताबलोष्णक्षुत्तृषार्ते वर्धते विषम्|
विषं प्रकृतिकालौ च तुल्यौ प्राप्याल्पमन्यथा [६३] ||१६२||
वारिविप्रहताः क्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः|
वृद्धा बालास्त्वचो मुक्ताः सर्पा मन्दविषाः स्मृताः||१६३||
सर्वदेहाश्रितं क्रोधाद्विषं सर्पो विमुञ्चति|
तदेवाहारहेतोर्वा भयाद्वा न प्रमुञ्चति||१६४||
विषवृद्धिहेतुमाह- भीतेत्यादि| प्रकृतिकालौ तुल्यौ विषस्य, यथा- प्रबलपित्तप्रकृतिरुष्णश्च काल इति ज्ञेयम्| अल्पमन्यथेति भीतत्वादिविपर्यये अल्पं विषं भवति| वारीत्यादौ वृद्धा इति गोनसवर्जं ज्ञेयाः, गोनस्य तु वार्धक्ये एव वृद्धविषत्वं प्रागुक्तम्| सर्वदेहाश्रितं क्रोधादिति सर्वदेहाश्रितमपि दंष्ट्रास्वेव विषं विशेषेण ज्ञेयं; यथा- शुक्रं सर्वशरीरगमपि वृषणयोरेव विशेषेणावतिष्ठति||१६१-१६४||
वातोल्बणविषाः प्राय उच्चिटिङ्गाः सवृश्चिकाः|
वातपित्तोल्बणाः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभादयः||१६५||
यस्य यस्य हि दोषस्य लिङ्गाधिक्यानि लक्षयेत्|
तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१६६||
हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्|
घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१६७||
सञ्ज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता|
दंशावदरणं शोथो रक्तपीतश्च पैत्तिके||१६८||
वम्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशगौरवैः|
सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम्||१६९||
चिकित्सार्थं वातोल्बणविषत्वादिभेदेनोच्चिटिङ्गादीनाह- वातोल्बणेत्यादि| हृत्पीडेत्यादिना विषगताधिकवातादिलिङ्गमाह||१६५-१६९||
खण्डेन च व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके|
स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||१७०||
सुशीतैः स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश्चापि पैत्तिकम्|
लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||१७१||
विषेष्वपि च सर्वेषु सर्वस्थानगतेषु च|
अवृश्चिकोच्चिटिङ्गेषु प्रायः शीतो विधिर्हितः||१७२||
वृश्चिके स्वेदमभ्यङ्गं घृतेन लवणेन च|
सेकांश्चोष्णान् प्रयुञ्जीत भोज्यं पानं च सर्पिषः||१७३||
एतदेवोच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांशुभिः|
उद्वर्तनं सुखाम्बूष्णैस्तथाऽवच्छादनं घनैः||१७४||
वातादिभेदेन चिकित्सामाह- खण्डेनेत्यादि| पुलाकः तुच्छधान्यम्| घनैरिति पांसुभिरेव घनैः||१७०-१७४||
श्वा त्रिदोषप्रकोपात्तु तथा धातुविपर्ययात्|
शिरोऽभितापी लालास्राव्यधोवक्त्रस्तथा भवेत्||१७५||
अन्येऽप्येवंविधा व्यालाः कफवातप्रकोपणाः|
हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृषामूर्च्छाकरा मताः||१७६||
कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदोपशोषणम्|
विदाहरागरुक्पाकाः शोफो ग्रन्थिनिकुञ्चनम्||१७७||
दंशावदरणं [६४] स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च|
ज्वरश्च सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे||१७८||
तत्र सर्वे यथावस्थं [६५] प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः|
पूर्वोक्ता विधिमन्यं च यथावद्ब्रुवतः शृणु||१७९||
हृद्विदाहे प्रसेके वा विरेकवमनं भृशम्|
यथावस्थं प्रयोक्तव्यं शुद्धे संसर्जनक्रमः||१८०||
शिरोगते विषे नस्तः कुर्यान्मूलानि बुद्धिमान्|
बन्धुजीवस्य भार्ग्याश्च सुरसस्यासितस्य च||१८१||
दक्षकाकमयूराणां मांसासृङ्मस्तके क्षते|
उपधेयमधोदष्टस्योर्ध्वदष्टस्य [६६] पादयोः||१८२||
पिप्पलीमरिचक्षारवचासैन्धवशिग्रुकाः|
पिष्टा रोहितपित्तेन घ्नन्त्यक्षिगतमञ्जनात्||१८३||
कपित्थमामं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे|
लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात्||१८४||
विषे पक्वाशयगते पिप्पलीं रजनीद्वयम्|
मञ्जिष्ठां च समं पिष्ट्वा गोपित्तेन नरः पिबेत्||१८५||
रक्तं मांसं च गोधायाः शुष्कं चूर्णीकृतं हितम्|
विषे रसगते पानं कपित्थरससंयुतम्||१८६||
शेलोर्मूलत्वगग्राणि बादरौदुम्बराणि च|
कटभ्याश्च पिबेद्रक्तगते, मांसगते पिबेत्||१८७||
सक्षौद्रं खदिरारिष्टं कौटजं मूलमम्भसा|
सर्वेषु च बले द्वे तु मधूकं मधुकं नतम्||१८८||
श्वा त्रिदोषेत्यादि सविषकुक्कुरादिलक्षणम्| यत्रैव च शुनस्त्रिदोषकोपो भवति दैवादलर्कग्रहावेशात् तत्रैव सविषशिरोभितापित्वादि भवतीति ज्ञेयम्| केचित्तु शिरोभितापादि यथोक्तं कुक्कुरे तथा तद्दष्टे च भवतीति वदन्ति| विस्तरश्चास्य सुश्रुत एव| अन्येऽप्येवंविधा इति अन्येऽपि शृगालतरक्ष्वादय एवंविधाः सन्तः कृच्छ्रशिरोरोगादिकरा भवन्तीत्यर्थः| उक्तं हि सुश्रुते- “श्वशृगालतरक्ष्वर्क्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः| श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः” (सु.क.अ.७) इति| कण्डूनिस्तोद इत्यादिना सामान्येन सविषकीटादिदंशलिङ्गमविषप्राणिदंशलिङ्गं चोच्यते| कर्णिका मांसकन्दी| सर्वे इति चतुर्विंशतिरपि यथोक्तोपक्रमाः| पूर्वोक्तमित्यत्र वक्ष्यमाणचिकित्सितं पूर्वोक्तविधावपि [६७] अवस्थाविशेषविधेयतया कर्तव्यमित्यर्थः; यदा ‘पूर्वोक्ता’ इति पाठः, तदा उपक्रमा इत्यस्य विशेषणमेतत्| ऊर्ध्वं दष्टस्य पादयोरित्यत्रापि क्षतयोरेव पादयोर्विषसङ्क्रमणार्थं मांसासृग्दानं ज्ञेयम्| ताभ्यामिति सिताक्षौद्राभ्याम्| नतं तगरम्| शेलुः श्लेष्मातकः| मांसगते इत्युत्तरेण सम्बध्यते| खदिरश्चारिष्टश्चेति खदिरारिष्टः, किंवा खदिरकृतोऽरिष्टः| समधुकं नतमिति च्छेदः||१७५-१८८||
पिप्पलीं नागरं [६८] क्षारं नवनीतेन मूर्च्छितम्|
कफे भिषगुदीर्णे तु विदध्यात्प्रतिसारणम्||१८९||
मांसीकुङ्कुमपत्रत्वग्रजनीनतचन्दनैः|
मनःशिलाव्याघ्रनखसुरसैरम्बुपेषितैः||१९०||
पाननस्याञ्जनालेपाः सर्वशोथविषापहाः|
चन्दनं तगरं कुष्ठं हरिद्रे द्वे त्वगेव च||१९१||
मनःशिला तमालश्च रसः कैशर एव च|
शार्दूलस्य नखश्चैव सुपिष्टं तण्डुलाम्बुना||१९२||
हन्ति सर्वविषाण्येव वज्रिवज्रमिवासुरान्|
रसे शिरीषपुष्पस्य सप्ताहं मरिचं सितम्||१९३||
भावितं सर्पदष्टानां नस्यपानाञ्जने हितम्|
द्विपलं नतकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रचतुष्पलम्||१९४||
अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत् सुखप्रदम्|
सिन्धुवारस्य मूलं च श्वेता च गिरिकर्णिका||१९५||
पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं समधु पाकलम्|
मञ्जिष्ठा मधुयष्टी च जीवकर्षभकौ सिता||१९६||
काश्मर्यं वटशुङ्गानि पानं मण्डलिनां विषे|
व्योषं सातिविषं कुष्ठं गृहधूमो हरेणुका||१९७||
तगरं कटुका क्षौद्रं हन्ति राजीमतां विषम्|
गृहधूमं हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम्||१९८||
अपि वासुकिना दष्टः पिबेन्मधुघृताप्लुतम् [६९] |१९९|
पिप्पलीत्यादिप्रतिसारणं दंशे एव| मरिचं सितमिति शोभाञ्जनकबीजम्| श्वेता चेति गिरिकर्णिकाविशेषणं, तेन श्वेताऽपराजिता गृह्यते| केचिद्गिरिकर्णिकां स्यन्दनामाहुः| पाकलं कुष्ठम्||१८९-१९८||-
क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः||१९९||
मुक्तालेपो वरः शोथदाहतोदज्वरापहः|
चन्दनं पद्मकोशीरं शिरीषः सिन्धुवारिका||२००||
क्षीरशुक्ला नतं कुष्ठं पाटलोदीच्यसारिवाः|
शेलुस्वरसपिष्टोऽयं लूतानां सार्वकार्मिकः||२०१||
(यथायोगं प्रयोक्तव्यः समीक्ष्यालेपनादिषु)|
मधूकं मधुकं कुष्ठं शिरीषोदीच्यपाटलाः|
सनिम्बसारिवाक्षौद्राः पानं लूताविषापहम्||२०२||
कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट्|
दन्ती त्रिवृत्सैन्धवं च कर्णिकापातनं तयोः||२०३||
कटभ्यर्जुनशैरीषशेलुक्षीरिद्रुमत्वचः|
कषायकल्कचूर्णाः स्युः कीटलूताव्रणापहाः||२०४||
त्वचं च नागरं चैव समांशं श्लक्ष्णपेषितम्|
पेयमुष्णाम्बुना सर्वं मूषिकाणां विषापहम्||२०५||
कुटजस्य फलं पिष्टं तगरं जालमालिनी|
तिक्तेक्ष्वाकुश्च योगोऽयं पानप्रधमनादिभिः||२०६||
वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषं हरेत्|
समानो ह्यमृतेनायं गराजीर्णं च नाशयेत्||२०७||
सर्वेऽगदा यथादोषं प्रयोज्याः स्युः कृकण्टके|
कपोतविण्मातुलुङ्गं शिरीषकुसुमाद्रसः||२०८||
शङ्खिन्यार्कं पयः शुण्ठी करञ्जो मधु वार्श्चिके|
शिरीषस्य फलं पिष्टं स्नुहीक्षीरेण दार्दुरे||२०९||
मूलानि श्वेतभण्डीनां व्योषं सर्पिश्च मत्स्यजे|
कीटदष्टक्रियाः सर्वाः समानाः स्युर्जलौकसाम्||२१०||
वातपित्तहरी चापि क्रिया प्रायः प्रशस्यते|
वार्श्चिको ह्युच्चिटिङ्गस्य कणभस्यौन्दुरोऽगदः [७०] ||२११||
मुक्ता मौक्तिकम्| क्षीरशुक्ला विदारी| कर्णिकापतनं तयोरिति अनन्तरोक्तकीटलूतादंशयोर्या कर्णिका तस्याः पातनमित्यर्थः| जालमालिनी देवताडकः| तिक्तेक्ष्वाकुः कटुकालाबूः| वार्श्चिके इति वृश्चिकविषे| दुर्दुरः भेकः| श्वेतभण्डी अपराजिता| वार्श्चिके इत्यादि उच्चिटिङ्गस्य विषे वार्श्चिके यो योग उक्तः स कर्तव्यः| एवं कणभस्यापि विषे औन्दुरे यो योग उक्तः स कर्तव्यः||१९९-२११||
वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्|
द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्||२१२||
गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु|
कत्तृणं कटभीं क्षारं गृहधूमं मनःशिलाम्||२१३||
रोहीतकस्य पित्तेन पिष्ट्वा तु परमोऽगदः|
नस्याञ्जनादिलेपेषु हितो विश्वम्भरादिषु||२१४||
स्वर्जिकाऽजशकृत्क्षारः सुरसाऽथाक्षिपीडकः [७१] |
मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे||२१५||
कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकं तथा|
करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधाविषं [७२] जयेत्||२१६||
काकाण्डरससंयुक्तो [७३] विषाणां तण्डुलीयकः|
प्रधानो बर्हिपित्तेन तद्वद्वायसपीलुकः||२१७||
शिरीषफलमूलत्वक्पुष्पपत्रैः समैर्धृतैः|
श्रेष्ठः पञ्चशिरीषोऽयं विषाणां प्रवरो वधे||२१८||
इति पञ्चशिरीषोऽगदः|
नाकुली रास्ना| गुहा पृश्निपर्णी, अतिगुहा शालपर्णी| अजगन्धा फोफान्धेति ख्याता| पित्तेनेति गोपित्तेन| विश्वम्भरादयः कीटा एव श्लेष्मकोपनाः सुश्रुतोक्ताः| अक्षपीडकः श्वेतपीतशिम्बीभेदः| वायसी काकमाची| श्रेष्ठः पञ्चशिरीषोऽयमिति पदं त्रिशिरीषाद्यपेक्षया पञ्चशिरीषस्य श्रेष्ठत्वं ब्रूते, प्रवर इति पदं विषहरयोगान्तरेषु श्रेष्ठतामाह, तेन न पुनरुक्तिः; किंवा श्रेष्ठ इति श्रेष्ठशिरीषफलादिकृतः||२१२-२१८||
चतुष्पद्भिर्द्विपद्भिर्वा नखदन्तक्षतं तु यत्|
शूयते पच्यते चापि स्रवति ज्वरयत्यपि||२१९||
सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपद्यपि|
रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः||२२०||
द्विपदा वनमानुषमर्कटादयः| अश्वकर्णः सर्जभेदः||२१९-२२०||
दुरन्धकारे विद्धस्य [७४] केनचिद्विषशङ्कया|
विषोद्वेगाज्ज्वरशछर्दिर्मूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्||२२१||
ग्लानिर्मोहोऽतिसारश्चाप्येतच्छङ्काविषं मतम्|
चिकित्सितमिदं तस्य कुर्यादाश्वासयन् बुधः||२२२||
सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु|
पानं समन्त्रपूताम्बु प्रोक्षणं सान्त्वहर्षणम्||२२३||
दुरन्धकारे इत्यादिना शङ्काविषमाह| केनचिदिति निर्विषेणापि| विषशङ्कया विषोद्वेगादिति विषशङ्कयैव विषप्रादुर्भावादित्यर्थः; शङ्का चेयं प्रभावादेव विषजनिका| वैगन्धिकः गन्धक एव शोधितः||२२१-२२३||
शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः|
भोजनार्थे प्रशस्यन्ते लवणार्थे च सैन्धवम्||२२४||
तण्डुलीयकजीवन्तीवार्ताकसुनिषण्णकाः|
चुच्चूर्मण्डूकपर्णी च शाकं च कुलकं हितम्||२२५||
धात्री दाडिममम्लार्थे यूषा मुद्गहरेणुभिः|
रसाश्चैणशिखिश्वाविल्लावतैत्तिरपार्षताः||२२६||
विषघ्नौषधसंयुक्ता रसा यूषाश्च संस्कृताः|
अविदाहीनि चान्नानि विषार्तानां भिषग्जितम्||२२७||
विरुद्धाध्यशनक्रोधक्षुद्भयायासमैथुनम्|
वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः||२२८||
कोरदूषः कोद्रवः| कुलकं कारवेल्लकम्; अन्ये पटोलभेदमाहुः||२२४-२२८||
मुहुर्मुहुः शिरोन्यासः शोथः स्रस्तौष्ठकर्णाता [७५] |
ज्वरः स्तब्धाक्षिगात्रत्वं हनुकम्पोऽङ्गमर्दनम्||२२९||
रोमापगमनं ग्लानिररतिर्वेपथुर्भ्रमः|
चतुष्पदां भवत्येतद्दष्टानामिह लक्षणम्||२३०||
देवदारु हरिद्रे द्वे सरलं [७६] चन्दनागुरु|
रास्ना गोरोचनाऽजाजी गुग्गुल्विक्षुरसो नतम्||२३१||
चूर्णं ससैन्धवानन्तं गोपित्तमधुसंयुतम्|
चतुष्पदानां दष्टानामगदः सार्वकार्मिकः||२३२||
सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदरजोनानाङ्गजान्मलान्|
शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान्||२३३||
तैः स्यात् पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरश्चास्योपजायते|
मर्मप्रधमनाध्मानं श्वयथुं हस्तपादयोः||२३४||
जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः [७७] |
एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत्||२३५||
स्वप्ने मार्जारगोमायुव्यालान् सनकुलान् कपीन्|
प्रायः पश्यति नद्यादीञ्छुष्कांश्च सवनस्पतीन्||२३६||
कालश्च गौरमात्मानं स्वप्ने गौरश्च कालकम्|
विकर्णनासिकं वाऽपि प्रपश्येद्विहतेन्द्रियः [७८] ||२३७||
तमवेक्ष्य भिषक् प्राज्ञाः पृच्छेत् किं कैः कदा सह|
जग्धमित्यवगम्याशु प्रदद्याद्वमनं भिषक्||२३८||
सूक्ष्मं ताम्ररजस्तस्मै सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्|
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्||२३९||
हेम सर्वविषाण्याशु गरांश्च विनियच्छति|
न सज्जते हेमपाङ्गे विषं पद्मदलेऽम्बुवत्||२४०||
नागदन्तीत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीस्नुक्पयःफलैः|
साधितं माहिषं सर्पिः सगोमूत्राढकं हितम्||२४१||
सर्पकीटविषार्तानां गरार्तानां च शान्तये|२४२|
अन्नमिश्रितानिति भक्ष्यमिश्रितान्| गरश्चास्योपजायत इति वक्ष्यमाणमर्मप्रधमानादिलक्षणो व्याधिर्जायते| विहतेन्द्रिय इति रोगोपहतेन्द्रियः| पृच्छेदित्यादौ पृच्छायां गरावधारणमेव फलमवगम्यते| अवगम्येति गरकारणमवगम्य| सूक्ष्ममित्यादौ अमृतताम्रचूर्णं माषमानं यावद्देयम्, अमृतेनैव वमनं भवति| हेमप इति हेम यः पिबतीति स हेमपः| नागदन्ती दन्तीभेदः| फलं मदनफलं, नतु ‘पलैः’ इति पाठः| अयं योगो जतुकर्णे पठ्यते- “नागदन्तीस्नुक्क्षीरफलैर्गोमूत्रसिद्धं माहिषं घृतं पाययेत्” इति||२२९-२४१||-
शिरीषत्वक् त्रिकटुकं त्रिफलां चन्दनोत्पले||२४२||
द्वे बले सारिवास्फोतासुरभीनिम्बपाटलाः|
बन्धुजीवाढकीमूर्वावासासुरसवत्सकान्||२४३||
पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलयष्ट्याह्वपद्मकान्|
विशालां बृहतीं लाक्षां कोविदारं शतावरीम्||२४४||
कटभीदन्त्यपामार्गान् पृश्निपर्णीं रसाञ्जनम्|
श्वेतभण्डाश्वखुरकौ कुष्ठदारुप्रियङ्गुकान्||२४५||
विदारीं मधुकात् सारं करञ्जस्य फलत्वचौ|
रजन्यौ लोध्रमक्षांशं पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम्||२४६||
तुल्याम्बुच्छागगोमूत्रत्र्याढके तद्विषापहम्|
अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगरोदरम्||२४७||
पाण्डुरोगक्रिमीगुल्मप्लीहोरुस्तम्भकामलाः|
हनुस्कन्धग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः||२४८||
हन्यात् सञ्जीवयेच्चापि विबोद्बन्धमृतान्नरान्|
नाम्नेदममृतं सर्वविषाणां स्याद्धृतोत्तमम्||२४९||
इत्यमृतघृतम्|
शिरीषत्वगित्यादौ आस्फोता अपरमल्लिका| सुरभी पर्णासभेदः| बन्धुजीवः पुत्रजीवकः| अश्वखुरकः स्यन्दनः; किंवा कोकिलाक्षः||२४२-२४९||
भवन्ति चात्र-
छत्री झर्झरपाणिश्च चरेद्रात्रौ तथा दिवा|
तच्छायाशब्दवित्रस्ताः प्रणश्यन्त्याशु पन्नगाः||२५०||
दष्टमात्रो दशेदाशु तं सर्पं लोष्टमेव वा|
उपर्यरिष्टां बध्नीयाद्दंशं छिन्द्याद्दहेत्तथा||२५१||
वज्रं मरकतः सारः पिचुको विषमूषिका|
कर्केतनः सर्पमणिर्वैदूर्यं गजमौक्तिकम्||२५२||
धार्यं गरमणिर्याश्च वरौषध्यो विषापहाः|
खगाश्च शारिकाक्रौञ्चशिखिहंसशुकादयः||२५३||
छत्रीत्यादौ छत्री दिवा, रात्रौ झर्झरपाणिश्चरेदिति वदन्ति; अन्ये तूभयत्राप्युभयं ब्रुवते| झर्झरकः ‘खुर्खुरक’ इति ख्यातः| छायाशब्दौ यथासङ्ख्यं छत्रझर्झरयोः| ताभ्यां तदात्वे वित्रस्ताः| दंशकाले कर्तव्यमाह- दष्टमात्र इत्यादि| धारणादेव विषापहमाह- वज्रमित्यादि| सार इति सरजूविशेषणम्(?)| पिचुको मणिरुत्तरापथे प्रसिद्धः| विषमूषिका विषमणिः| कर्केतनमणिः पद्मरागः| गरमणिशब्देन नानामणीनां ग्रहणम्| वरौषध्य इति तन्त्रान्तरोक्ताः अक्षीवजातपिप्पलाजरुहाकायोषी (?) प्रभृतयः; उक्तं च- “अक्षीवजातस्य पिप्पलस्य मणिः सर्वविषापहः” इत्यादि||२५०-२५३||
तत्र श्लोकः-
इतीदमुक्तं द्विविधस्य विस्तरैर्बहुप्रकारं विषरोगभेषजम्|
अधीत्य विज्ञाय तथा प्रयोजयन् व्रजेद्विषाणामविषह्यतां बुधः||२५४||
इतीदमित्यादिसङ्ग्रहः| व्रजेद्विषाणामविषह्यतामिति विषाणि तं सोढुं न पारयन्तीति भावः||२५४||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने
विषचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां चिकित्सास्थाने विषचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
१. ‘विषं स तु विषादनात्’ इति पा.|
२. ‘विषशब्दनिरुक्तं घटितं’ इति पा.|
३. ‘मनुष्येषु वक्ष्यमाणाष्टवेगम्’ इति पा.|
४. ‘उत्कृष्टशक्तिकं’ इति पा.|
५. ‘शलभाः’ इति पा.|
६. ‘दंष्ट्रिणोऽमी’ इति पा.|
७. ‘मुस्तकादीनां’ इति पा.|
८. ‘परं संयोगजं’ इति, ‘गरं संयोगजं’ इति च पा.|
९. ‘चिरकारित्वयोगजनकं’ इति पा.|
१०. ‘दाहमपाकं’ इति पा.|
११. ‘जनयेद्भृशम्’ इति पा.|
१२. गङ्गाधरस्तु ‘जङ्गमं स्यादूर्ध्वभागमधोभागं तु मूलजम्’ इति पठति|
१३. ‘तस्माद्दंष्ट्रिविषं’ इति पा.|
१४. ‘दंष्ट्रिजम्’ इति पा.|
१५. ‘…तङ्काः’ इति पा.|
१६. ‘शूनः’ इति पा.|
१७. ‘आद्ये वेगे पक्षी भ्राम्यति द्वितीयवेगे तु’ इति पा.|
१८. ‘विषमारितस्य’ इति पा.|
१९. ‘अनुरसांश्चानुवर्तते’ इति पा.|
२०. ‘हृन्मोहारुचि…’ इति पा.|
२१. ‘कफपित्तयो…’ इति पा.|
२२. ‘तृट्पाकज्वरशोषक्लम…’ इति पा.|
२३. ‘कफाधिकस्य वातपित्तयोश्च दर्शयति’ इति पा.|
२४. ‘यच्च दूषयते’ इति पा.|
२५. ‘स्वगुणैर्न युक्तं’ इति पा.|
२६. ‘दण्डाकारः शोथः’ इति पा.|
२७. ‘…प्रधमनानि’ इति पा.|
२८. ‘तथा नान्यैरुपक्रमैः’ इति पा.|
२९. ‘…पज्चलवणचोरकाः’ इति पा.|
३०. ‘रक्तं विषादनं हि’ इति पा.|
३१. ‘न बीज्यश्च लोमहर्षः स्यात्’ इति गङ्गाधरसम्मतः पाठः|
३२. ‘…र्मज्जानं गैरिकमथ’ इति पा.|
३३. ‘दक्षं सपक्षमथवा’ इति पा.|
३४. ‘शोथहरैश्छर्दनं’ इति पा.|
३५. ‘सुरसोग्राद्विरजनी…’ इति पा.|
३६. ‘लेपाञ्जननस्यपानानि’ इति पा.|
३७. ‘छागगव्यमाहिषाविककौक्कुटाब्जमांसानि च| दद्यात् काकपदोपरि मत्ते विषेणैव च सहसा’ इति पा.|
३८. ‘विडङ्गं’ इति पा.|
३९. ‘बन्धूककरञ्जबीजानि’ इति पा.|
४०. ‘बृहती’ इति पा.|
४१. ‘वंशलेखनं’ इति पा.|
४२. ‘गोश्च पित्तेन’ इति पा.|
४३. ‘दद्रौ’ इति, ‘कण्ड्वां’ इति च पा.|
४४. ‘श्वेता कटभी करजो’ इति पा.|
४५. ‘कालातीतोऽपि हि’ इति पा.|
४६. ‘कार्मणमन्त्रा भजन्ति’ इति|
४७. ‘विजयो नाम मे पिता’ इति पा.|
४८. ‘हिलि हिलि मिलि मिलि संसृष्टे रक्ष रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा’ इति पा.|
४९. ‘शुक्लमञ्जरी’ इति पा.|
५०. ‘तदग्रमग्नौ तु’ इति पा.|
५१. ‘तीक्ष्णाक्षमकुणपगन्धिश्च’ इति, ‘तीक्षणः सरूक्षकुणपगन्धिश्च’ इति च पा.|
५२. ‘मुखताल्वोष्ठचिमिचिमा’ इति पा.|
५३. ‘विशिरश्च कूर्च इत्यत्र कूर्चः कङ्गतिका, विशिरस्तु दीपदन्तकः| विशिरः शीर्णशिरः इत्यन्ये’ इति पा.|
५४. ‘दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च| सर्पा यथाक्रमं’ इति पा.|
५५. ‘अवगाढदंष्ट्रार्पितः’ इति पा.|
५६. ‘क्लीबः, स्रस्तस्त्वधोदृष्टिः’ इति पा.|
५७. ‘रक्तश्यावेऽधरोत्तरे’ इति, ‘रक्तश्यावे तथाऽपरे’ इति च पा|
५८. ‘अनेकवर्णास्त्रयो दंष्ट्राः’ इति पा.|
५९. ‘कीटोत्पत्तिमाह’ इति पा.|
६०. ‘दग्धाकृति भृशं पाकक्लेदकोथज्वरान्वितम्’ इति पा.|
६१. ‘हृद्घ्राण…’ इति पा.|
६२. ‘विदाहं श्वयथुं तोदं स्वेदं तु गृहगोधिका’ इति पा.|
६३. ‘प्राणाल्पमन्यथा’ इति पा.|
६४. ‘मांसावदरणं’ इति पा.|
६५. ‘यथादोषं’ इति पा.|
६६. ‘मूर्ध्नि देय…’ इति पा.|
६७. ‘पूर्वोक्तो विधिरपि’ इति पा.|
६८. ‘मरिचं’ इति पा.|
६९. ‘दधिघृताप्लुतम्’ इति पा.|
७०. ‘शलभस्यौ…’ इति पा.|
७१. ‘अक्षिपीडकः पीडयित्वा यद्रसोऽक्ष्णि दीयते सोऽवपीडोऽक्षिपीडकः’ इति गङ्गाधरः|
७२. ‘गलगोड्या विषं’ इति पा.|
७३. ‘काकाण्डयुक्तः सर्वेषां’ इति पा.|
७४. ‘दष्टस्य’ इति पा.|
७५. ‘शुष्कौष्ठकण्ठता’ इति पा.|
७६. ‘सुरसं’ इति पा.|
७७. ‘जठरं ग्रहणीरोगं यक्ष्माणं विषमज्वरम्’ इति पा.|
७८. ‘प्रपश्येदहतेन्द्रियः’ इति पा.|
Pathantara/Pathabheda
१. ‘विषं स तु विषादनात्’ इति पा.|
२. ‘विषशब्दनिरुक्तं घटितं’ इति पा.|
३. ‘मनुष्येषु वक्ष्यमाणाष्टवेगम्’ इति पा.|
४. ‘उत्कृष्टशक्तिकं’ इति पा.|
५. ‘शलभाः’ इति पा.|
६. ‘दंष्ट्रिणोऽमी’ इति पा.|
७. ‘मुस्तकादीनां’ इति पा.|
८. ‘परं संयोगजं’ इति, ‘गरं संयोगजं’ इति च पा.|
९. ‘चिरकारित्वयोगजनकं’ इति पा.|
१०. ‘दाहमपाकं’ इति पा.|
११. ‘जनयेद्भृशम्’ इति पा.|
१२. गङ्गाधरस्तु ‘जङ्गमं स्यादूर्ध्वभागमधोभागं तु मूलजम्’ इति पठति|
१३. ‘तस्माद्दंष्ट्रिविषं’ इति पा.|
१४. ‘दंष्ट्रिजम्’ इति पा.|
१५. ‘…तङ्काः’ इति पा.|
१६. ‘शूनः’ इति पा.|
१७. ‘आद्ये वेगे पक्षी भ्राम्यति द्वितीयवेगे तु’ इति पा.|
१८. ‘विषमारितस्य’ इति पा.|
१९. ‘अनुरसांश्चानुवर्तते’ इति पा.|
२०. ‘हृन्मोहारुचि…’ इति पा.|
२१. ‘कफपित्तयो…’ इति पा.|
२२. ‘तृट्पाकज्वरशोषक्लम…’ इति पा.|
२३. ‘कफाधिकस्य वातपित्तयोश्च दर्शयति’ इति पा.|
२४. ‘यच्च दूषयते’ इति पा.|
२५. ‘स्वगुणैर्न युक्तं’ इति पा.|
२६. ‘दण्डाकारः शोथः’ इति पा.|
२७. ‘…प्रधमनानि’ इति पा.|
२८. ‘तथा नान्यैरुपक्रमैः’ इति पा.|
२९. ‘…पज्चलवणचोरकाः’ इति पा.|
३०. ‘रक्तं विषादनं हि’ इति पा.|
३१. ‘न बीज्यश्च लोमहर्षः स्यात्’ इति गङ्गाधरसम्मतः पाठः|
३२. ‘…र्मज्जानं गैरिकमथ’ इति पा.|
३३. ‘दक्षं सपक्षमथवा’ इति पा.|
३४. ‘शोथहरैश्छर्दनं’ इति पा.|
३५. ‘सुरसोग्राद्विरजनी…’ इति पा.|
३६. ‘लेपाञ्जननस्यपानानि’ इति पा.|
३७. ‘छागगव्यमाहिषाविककौक्कुटाब्जमांसानि च| दद्यात् काकपदोपरि मत्ते विषेणैव च सहसा’ इति पा.|
३८. ‘विडङ्गं’ इति पा.|
३९. ‘बन्धूककरञ्जबीजानि’ इति पा.|
४०. ‘बृहती’ इति पा.|
४१. ‘वंशलेखनं’ इति पा.|
४२. ‘गोश्च पित्तेन’ इति पा.|
४३. ‘दद्रौ’ इति, ‘कण्ड्वां’ इति च पा.|
४४. ‘श्वेता कटभी करजो’ इति पा.|
४५. ‘कालातीतोऽपि हि’ इति पा.|
४६. ‘कार्मणमन्त्रा भजन्ति’ इति|
४७. ‘विजयो नाम मे पिता’ इति पा.|
४८. ‘हिलि हिलि मिलि मिलि संसृष्टे रक्ष रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा’ इति पा.|
४९. ‘शुक्लमञ्जरी’ इति पा.|
५०. ‘तदग्रमग्नौ तु’ इति पा.|
५१. ‘तीक्ष्णाक्षमकुणपगन्धिश्च’ इति, ‘तीक्षणः सरूक्षकुणपगन्धिश्च’ इति च पा.|
५२. ‘मुखताल्वोष्ठचिमिचिमा’ इति पा.|
५३. ‘विशिरश्च कूर्च इत्यत्र कूर्चः कङ्गतिका, विशिरस्तु दीपदन्तकः| विशिरः शीर्णशिरः इत्यन्ये’ इति पा.|
५४. ‘दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च| सर्पा यथाक्रमं’ इति पा.|
५५. ‘अवगाढदंष्ट्रार्पितः’ इति पा.|
५६. ‘क्लीबः, स्रस्तस्त्वधोदृष्टिः’ इति पा.|
५७. ‘रक्तश्यावेऽधरोत्तरे’ इति, ‘रक्तश्यावे तथाऽपरे’ इति च पा|
५८. ‘अनेकवर्णास्त्रयो दंष्ट्राः’ इति पा.|
५९. ‘कीटोत्पत्तिमाह’ इति पा.|
६०. ‘दग्धाकृति भृशं पाकक्लेदकोथज्वरान्वितम्’ इति पा.|
६१. ‘हृद्घ्राण…’ इति पा.|
६२. ‘विदाहं श्वयथुं तोदं स्वेदं तु गृहगोधिका’ इति पा.|
६३. ‘प्राणाल्पमन्यथा’ इति पा.|
६४. ‘मांसावदरणं’ इति पा.|
६५. ‘यथादोषं’ इति पा.|
६६. ‘मूर्ध्नि देय…’ इति पा.|
६७. ‘पूर्वोक्तो विधिरपि’ इति पा.|
६८. ‘मरिचं’ इति पा.|
६९. ‘दधिघृताप्लुतम्’ इति पा.|
७०. ‘शलभस्यौ…’ इति पा.|
७१. ‘अक्षिपीडकः पीडयित्वा यद्रसोऽक्ष्णि दीयते सोऽवपीडोऽक्षिपीडकः’ इति गङ्गाधरः|
७२. ‘गलगोड्या विषं’ इति पा.|
७३. ‘काकाण्डयुक्तः सर्वेषां’ इति पा.|
७४. ‘दष्टस्य’ इति पा.|
७५. ‘शुष्कौष्ठकण्ठता’ इति पा.|
७६. ‘सुरसं’ इति पा.|
७७. ‘जठरं ग्रहणीरोगं यक्ष्माणं विषमज्वरम्’ इति पा.|
७८. ‘प्रपश्येदहतेन्द्रियः’ इति पा.|
Diacritic Version
||maharṣiṇā punarvasunōpadiṣṭā, tacchiṣyēṇāgnivēśēna praṇītā, carakadr̥ḍhabalābhyāṁ pratisaṁskr̥tā||
||śrīcakrapāṇidattaviracitayā āyurvēdadīpikāvyākhyayā sahitā||
cikitsāsthānam - 23. viṣacikitsitam
athātō viṣacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
prāgutpattiṁ guṇān yōniṁ vēgāmँlliṅgānyupakramān|
viṣasya bruvataḥ samyagagnivēśa nibōdha mē||3||
śītōpaśamaprādhānyasāmānyāttr̥ṣṇācikitsitamanu viṣacikitsitamucyatē- prāgityādi| prāgutpattiḥ ādyōtpattiḥ| yōniriti adhiṣṭhānam| liṅgānīti dēhasambandhiviṣasya liṅgāni, tathā annādigatasya ca liṅgāni| atra nāpr̥ṣṭā guravō vadantīti nyāyācchiṣyapraśna unnēyaḥ| viṣaṁ ca yadyapi rōgādhikārē na sūtritaṁ sākṣāt, tathā’pi viṣajamadābhidhānāttatkāraṇatayā sūtritamēva rōgādhikārē jñēyaṁ; tēna nōtsūtramiha viṣābhidhānamiti||1-3||
amr̥tārthaṁ samudrē tu mathyamānē surāsuraiḥ|
jajñē prāgamr̥tōtpattēḥ puruṣō ghōradarśanaḥ||4||
dīptatējāścaturdaṁṣṭrō harikēśō’nalēkṣaṇaḥ|
jagadviṣaṇṇaṁ taṁ dr̥ṣṭvā tēnāsau [1] viṣasañjñitaḥ||5||
amr̥tārthamityādinā prāgutpattyabhidhānaṁ viṣasya mahāprabhāvadarśanārtham| harikēśa iti piṅgalakēśaḥ| sa puruṣaḥ viṣamucyatē viṣādanāddhētōḥ; ēvaṁ ca viṣaśabdaniruktiruktā [2] bhavati||4-5||
jaṅgamasthāvarāyāṁ tadyōnau brahmā nyayōjayat|
tadambusambhavaṁ tasmāddvividhaṁ pāvakōpamam||6||
aṣṭavēgaṁ daśaguṇaṁ caturviṁśatyupakramam|7|
tadambusambhavaṁ tasmād dvividhamiti tadambusambhavaṁ samudrōtpannaṁ, tasmāt samudrata utpannatvādambusambhavaṁ, tathā tasmād brahmaṇā yōnidvayaniyuktatvād dvividhamityarthaḥ| ambusambhavatvēna cāsya varṣāprakōpitvaṁ vakṣyamāṇaṁ yuktam; ambuyōnibhūtatvēna cāsya jalēna prabhāvāt praśamanaṁ kriyata iti jñēyam| uktaṁ hi bhagavatā vyāsēna- “adbhyō’gnirbrahmataḥ kṣatramaśmanō lōhamutthitam| tasmāt sarvatragaṁ tējaḥ svāsu yōniṣu śāmyati” iti| aṣṭavēgamiti manuṣyāpēkṣayā’ṣṭavēgam [3] | daśaguṇādyagrē vakṣyamāṇam| upakramāḥ cikitsānuṣṭhānabhēdāḥ||6||-
tadvarṣāsvambuyōnitvāt saṅklēdaṁ guḍavadgatam||7||
sarpatyambudharāpāyē tadagastyō hinasti ca|
prayāti mandavīryatvaṁ viṣaṁ tasmāddhanātyayē||8||
viṣasya varṣāsu viśēṣaprakōpē śaradi cōpaśamē hētumāha- tadvarṣāsvityādi| guḍō yathā piṇḍitō’mbuyōnitvādvarṣāsu saṅklēdaṁ yāti, tathā viṣamapi klinnaṁ visarpati utkliṣṭaśaktikaṁ [4] ca bhavati, ata ēva dūṣīviṣārtā atipīḍitā bhavanti; ambudharāṇāṁ vr̥ddhikāraṇaṁ varṣāgamaḥ; agastyaprabhāvaśca taṁ hinasti||7-8||
sarpāḥ kīṭōndurā lūtā vr̥ścikā gr̥hagōdhikāḥ|
jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ [5] sakr̥kaṇṭakāḥ||9||
śvasiṁhavyāghragōmāyutarakṣunakulādayaḥ|
daṁṣṭriṇō [6] yē viṣaṁ tēṣāṁ daṁṣṭrōtthaṁ jaṅgamaṁ matam||10||
parādhikāratvādviṣasya sarpā ityādinā jaṅgamasthāvarayōnidvayaṁ saṅkṣēpādēvāha| yadyapi viṣaguṇā agrē uddiṣṭāḥ, tathā’pi guṇānāṁ guṇyapēkṣatvādagrē viṣasya guṇinaḥ sthāvarajaṅgamabhēdabhinnasyābhidhānam; uddēśē tu prathamaṁ guṇābhidhānaṁ viṣasya kāryakaraṇē guṇaprādhānyakhyāpanārtham| sarpādīnāṁ bhēdā agrē ēva vaktavyāḥ, tēna tatraiva vyākartavyāḥ| ādigrahaṇāducciṭiṅgādīnāṁ tantrāntarōktānāṁ grahaṇam| atra adaṁṣṭriṇō’pi daṁṣṭrisarpaprādhānyāddaṁṣṭriṇa ityuktāḥ; tathā daṁṣṭrōtthamiti daṁṣṭrōtthasya sarvaviṣaprādhānyādadaṁṣṭrōtthānāmapi unduruviṣādīnāṁ grahaṇam| uktaṁ hyanyatra “jaṅgamasya viṣasyōktānyadhiṣṭhānāni ṣōḍaśa| tatra dr̥ṣṭidaṁṣṭrāniḥśvāsanakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṁśaviśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni” (su.ka.a.3) iti| tathā’nyatrāpi “śukramūtrapurīṣāṇi dēhē nipatitāni tu| dāruṇaṁ garamityāhuḥ” iti||9-10||
mustakaṁ pauṣkaraṁ krauñcaṁ vatsanābhaṁ balāhakam|
karkaṭaṁ kālakūṭaṁ ca karavīrakasañjñakam||11||
pālakēndrāyudhaṁ tailaṁ mēghakaṁ kuśapuṣpakam|
rōhiṣaṁ puṇḍarīkaṁ ca lāṅgalakyañjanābhakam||12||
saṅkōcaṁ markaṭaṁ śr̥ṅgīviṣaṁ hālāhalaṁ tathā|
ēvamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca||13||
sthāvarajē viṣē mūlajānīti padaṁ mūlajasya bahutvāt prādhānyācca| tēna patrapuṣpādijānāmapi viṣāṇāṁ grahaṇaṁ; yaduktaṁ suśrutē- “mūlaṁ patraṁ phalaṁ puṣpaṁ tvak kṣīraṁ sāra ēva ca|| niryāsō dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smr̥taḥ” (su.ka.a.2) iti| kandastviha mūlaviśēṣatvānmūlaśabdēnaiva gr̥hītaḥ| ētēṣāṁ [7] ca sañjñāsambandhē śabarakirātādaya ēva tadvidyāḥ pramāṇaṁ, tē hi guruparamparayā vyākhyānayanti||11-13||
garasaṁyōgajaṁ [8] cānyadgarasañjñaṁ gadapradam|
kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn||14||
sthāvarajaṅgamārabdhamēva tr̥tīyaṁ viṣamāha- garasaṁyōgajamityādi| garārthaḥ saṁyōgō yēṣāṁ tē garasaṁyōgā dravyabhēdāḥ, tēbhyō jātaṁ garasaṁyōgajam| ‘gara’ iti tantrē sañjñā yasya tad garasañjñam| tacca cirakārirōgajanakamaprāṇaharam [9] | ētadēvāha- kālāntarētyādi| suśrutē’pi trividhamēva viṣamuktaṁ- “sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva kr̥trimaṁ cāpi yadviṣam” (su.ka.a.2) ityanēna| yattu dūṣīviṣamagrē vakṣyati tat trividhāntargataṁ darśayiṣyāmaḥ| garaṁ tu dvividhaṁ- nirviṣadravyasaṁyōgakr̥taṁ, tathā saviṣadravyasaṁyōgakr̥taṁ ca; tatrādyaṁ garasañjñam, uttaraṁ tu kr̥trimamiti vyavasthā| tēnēmāmēva vyavasthāṁ gr̥hītvōktaṁ rasāyanē- “daṁṣṭrāviṣē mūlaviṣē sagarē kr̥trimē viṣē” (ci.a.1,pā.) iti| tathā vr̥ddhakāśyapē’pyuktaṁ- “saṁyōgajaṁ ca dvividhaṁ tr̥tīyaṁ viṣamucyatē| garaṁ syādaviṣaṁ tatra saviṣaṁ kr̥trimaṁ matam” iti||14||
nidrāṁ tandrāṁ klamaṁ dāhaṁ sapākaṁ [10] lōmaharṣaṇam|
śōphaṁ caivātisāraṁ ca janayējjaṅgamaṁ viṣam||15||
sthāvaraṁ tu jvaraṁ hikkāṁ dantaharṣaṁ galagraham|
phēnavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayēdviṣam [11] ||16||
jaṅgamaṁ [12] syādadhōbhāgamūrdhvabhāgaṁ tu mūlajam|
tasmāddaṁṣṭrāviṣaṁ [13] maulaṁ hanti maulaṁ ca daṁṣṭrajam [14] ||17||
nidrāmityādinā jaṅgamaviṣasya tathā jvaramityādinā sthāvaraviṣasya liṅgāni sarvavēgagatāni prāha| jaṅgamasthāvarayōḥ parasparōpaghātātmakadharmamabhidhātuṁ hētumatparasparōpaghātakatvamēvāhajaṅgamamityādi| tasmāditi parasparaṁ viruddhamārgagāmitvāt| ētēna ca yadvakṣyati- “viṣapānaṁ daṣṭānāṁ viṣapītē daṁśanaṁ cāntē” iti, tadupapannaṁ bhavati| nanu “viṣaṁ viṣaghnamuktaṁ yat prabhāvastatra kāraṇām” (sū.a.26) iti ātrēyabhadrakāpyīyē prabhāvēṇa viṣasya viṣaharaṇābhidhānōpapattivarṇanaṁ tadvirudhyatē; maivaṁ, yadi dravyaprabhāvaḥ kāraṇaṁ na syāt tadā yatkiñcidūrdhvabhāgaṁ madanaphalādi taddaṁṣṭrāviṣaharaṁ syāt, yaccādhōbhāgaṁ trivr̥tādi tanmaulaviṣaṁ nihanyāt; nacaitaddr̥ṣṭaṁ, tasmāt prabhāvasyaivātmaguṇatāmātrakāraṇamētadadhōbhāgatvamūrdhvabhāgatvaṁ cēti||15-17||
tr̥ṇmōhadantaharṣaprasēkavamathaklamā bhavantyādyē|
vēgē rasapradōṣādasr̥kpradōṣāddvitīyē tu||18||
vaivarṇyabhramavēpathumūrcchājr̥mbhāṅgacimicimātamakāḥ [15] |
duṣṭapiśitāttr̥tīyē maṇḍalakaṇḍūśvayathukōṭhāḥ||19||
vātādijāścaturthē dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ|
nīlādīnāṁ tamasaśca darśanaṁ pañcamē vēgē||20||
ṣaṣṭhē hikkā, bhaṅgaḥ skandhasya tu saptamē’ṣṭamē maraṇam|
nr̥̄ṇāṁ, catuṣpadāṁ syāccaturvidhaḥ, pakṣiṇāṁ trividhaḥ||21||
sīdatyādyē bhramati ca, catuṣpadō vēpatē, tataḥ śūnyaḥ [16] |
mandāhārō mriyatē śvāsēna hi caturthavēgē tu||22||
dhyāyati [17] vihagaḥ prathamē vēgē, prabhrāmyati dvitīyē tu|
srastāṅgaśca tr̥tīyē viṣavēgē yāti pañcatvam||23||
tr̥ṇmōhētyādinā kramēṇāṣṭaviṣavēgalakṣaṇamāha| suśrutē ēkaikakalātikramēṇa saptavēgā udīritāḥ; iha kalālaṅghanēnaiva saptavēgāḥ, aṣṭamē tu saptakalālaṅghanōttarakālaṁ mārakō vēgō daṣṭasya daṁśadēśagamanāya pītaviṣasya hr̥dayagamanāya bhavatīti suśrutēna samamavirōdhaḥ| vātādijā iti yathāyōgyatayā uddhatānyataraikadōṣadvidōṣatridōṣajāḥ| mūrcchādyā ityatrādiśabdaḥ prakāravācī| caturthādivēgēṣvanuktamapi mēdaādidūṣyamunnētavyaṁ, suśrutavacanāt| nīlādīnāmityatra ādiśabdēna pradhānavācinā nīlapradhānētaravarṇadarśanaṁ bhavati| ṣaṣṭhē hikkēti cchēdaḥ| viṣavēgaprastāvāccatuṣpādapakṣiṇō’pi viṣavēgānāha| ētadviṣavēgābhidhānē ca prayōjanaṁ- yadviṣavēgamr̥tasyāpi māṁsamupayōjyaṁ pītaviṣasya hr̥dayaṁ daṣṭasya ca daṁśadēśaṁ muktvētyādyuktavidhānēna, vēgajñānēnāprāptanaiṣṭhikavēgasya yathōktavidhinā māṁsaṁ nōpādēyaṁ, yatastasya viṣārditasya [18] sarvaṁ śarīraṁ viṣavadbhavati| catuṣpadādīnāmalpavēgatvaṁ sattvālpatvāt| avasīdatītyādi| dvitīyē, śūnya ityādi tr̥tīyē||18-23||
laghu rūkṣamāśu viśadaṁ vyavāyi tīkṣṇaṁ vikāsi sūkṣmaṁ ca|
uṣṇamanirdēśyarasaṁ daśaguṇamuktaṁ viṣaṁ tajjñaiḥ||24||
raukṣyādvātamaśaityātpittaṁ saukṣmyādasr̥k prakōpayati|
kaphamavyaktarasatvādannarasāṁścānuvartatē [19] śīghram||25||
śīghraṁ vyavāyibhāvādāśu vyāpnōti kēvalaṁ dēham|
tīkṣṇatvānmarmaghnaṁ prāṇaghnaṁ tadvikāsitvāt||26||
durupakramaṁ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidōṣam|
dōṣasthānaprakr̥tīḥ prāpyānyatamaṁ hyudīrayati||27||
viṣaguṇānāha- laghvityādi| pratyēkaṁ guṇānāṁ kāryamāha raukṣyādityādi| aśaityāditi uṣṇatvāt| saukṣmyādasr̥kprakōpaṇamasr̥jō’pi sūkṣmamārgānusāritvāt| avyaktarasatvaṁ ca kaphakōpanāya avyaktarasatvakaphayōrēkajalarūpakāryatvāddhavati| annarasāṁścānuvartatē iti avyaktarasatvēna jalaṁ yathā gandhagrahaṇē yōgavāhi bhavati, tathā viṣamapi annarasān jhaṭityanugataṁ bhavati, tataḥ śīghraṁ tēna bhāvitamannaṁ bhavati| śīghrētyādau śīghratvādāśu vyāpnōti, vyavāyitvāt kēvalaṁ dēhaṁ vyāpnōtīti jñēyam| vyavāyitvaṁ sarvataḥ prasaraṇaśīlatvaṁ pānīyapatitattailavat| tīkṣṇatvānmarmaghnamiti marmaṇāṁ saumyānāṁ mr̥dūnāṁ tīkṣṇēna viruddhatvaṁ bōddhavyam| vikāsitvāditi hiṁsanaśīlatvāt; vipūrvō hi kasatirhiṁsārthaḥ| laghutvāditi anavasthitatvāt; yasya cānavasthitatvaṁ tasya bhēṣajēnāsambandhādupakramaṇamakiñcitkaram| asaktā aviśrāntā dōṣēṣu gatiryasya tat asaktagatidōṣaṁ, viśadaṁ hi picchābhāgarahitatvāt kvacinna sajjati| atra ca guṇānāṁ pratiniyamēna viruddhakarmakaraṇē viṣasyāśivatvamēva niyāmakaṁ jñēyaṁ; tēna raukṣyādibhiḥ ślēṣmakṣayādi nāśaṅkanīyam| suśrutē ca viṣaguṇē yat pākitvamuktaṁ, tadāśukāriviṣē niṣprayōjanamiti nēhōktaṁ; tathāhi- viṣaṁ naitāvantaṁ kālamapēkṣatē yēna yāvattasya pākō bhavatyavicāryaḥ| suśrutē ca kālāntaraprakōpitvamapi dūṣīviṣagōcaratayōktaṁ, tadihāpi dūṣīviṣē cintanīyamiti||24-27||
syādvātikasya vātasthānē kaphapittaliṅgamīṣattu|
tr̥ṇmōhāratimūrcchāgalagrahacchardiphēnādi [20] ||28||
pittāśayasthitaṁ paittikasya kaphavātayōrviṣaṁ [21] tadvat|
tr̥ṭkāsajvaravamathuklamadāhatamōtisārādi [22] ||29||
kaphadēśagaṁ kaphasya [23] ca darśayēdvātapittayōścēṣat|
liṅgaṁ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi||30||
samprati sthānaviśēṣēṇa prakr̥tiviśēṣaprāptyā ca liṅgaviśēṣānāha- vātikasyētyādi| viṣaṁ madyaṁ ca yadyapi tridōṣakōpanaṁ, tathā’pi sthānaprakr̥tiviśēṣaprāptyā tadanuguṇadōṣaprakōpamadhikaṁ karōti, śēṣayōstu manāgityarthaḥ| vātikasyēti vātaprakr̥tēḥ| vātasthānē pakvāśayādau| kaphapittaliṅgamīṣaditi vacanād vātaliṅgaṁ balavadbhavati, tacca tr̥ṇmūrcchētyādinōktaṁ jñēyam; ēvamuttaratrāpi yōjyam| kaphavātayōstadvaditi īṣadityarthaḥ; tr̥ḍādi tu balavalliṅgaṁ, tat pittasyētyarthaḥ| kaphētyādau cakārāt kaphaprakr̥tērityarthaḥ| īṣadvātapittayōriti yōjyam||28-30||
dūṣīviṣaṁ tu śōṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakōṭhaliṅgaṁ ca|
viṣamēkaikaṁ dōṣaṁ sandūṣya haratyasūnēvam||31||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha- dūṣītyādi| kōṭhaḥ varaṭīdaṁśaśōthākāraḥ| kālāntaraprakōpi viṣaṁ dūṣīviṣam| uktaṁ cānyatra “dūṣitaṁ dēśakālādidivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ| yasmāddūṣayatē [24] dhātūn tasmāddūṣīviṣaṁ smr̥tam” iti| ēvambhūtaṁ ca garamēva prāyō bhavati, tathā sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca bhavati| yaduktaṁ suśrutē- “jīrṇaṁ viṣaghnauṣadhibhirhataṁ vā dāvāgnivātātapaśōṣitaṁ vā| svabhāvatō vā guṇaviprahīnaṁ [25] viṣaṁ hi dūṣīviṣatāmupaiti” (su.ka.a.2) iti| ihāpi dūṣīviṣāḥ kīṭā hīnavīryaviṣā vaktavyāḥ| viṣamēkaikamityādinā syādvātikasyētyādinā yaduktaṁ tasyaikaikadōṣasyātyarthakōpamāha| sandūṣyēti atyarthaṁ dūṣayitvā||31||
kṣarati viṣatējasā’sr̥k tat khāni nirudhya mārayati jantum|
pītaṁ mr̥tasya hr̥di tiṣṭhati daṣṭaviddhayōrdaṁśadēśē syāt||32||
anuktaprāṇaharaṇasāmagrīmāha- kṣaratītyādinā| pītaṁ viṣaṁ viśēṣēṇa mr̥tasya hr̥di tiṣṭhati| daṣṭaviddhayōśca daṁśadēśē viṣaṁ syāt| viddhaḥ digdhaviddhaḥ| atra kaścinmr̥ta iva bhavati, kaścicca pavanādamr̥ta iva| yaduktaṁ kāśyapē- “mr̥ta iva cēnmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca| sa jīvayituṁ śakyaḥ kr̥tā caitasya hr̥dayarakṣā cēt” iti||32||
nīlauṣṭhadantaśaithilyakēśapatanāṅgabhaṅgavikṣēpāḥ|
śiśirairna lōmaharṣō nābhihatē daṇḍarājī syāt||33||
kṣatajaṁ kṣatācca nāyātyētāni bhavanti maraṇaliṅgāni|
ēbhyō’nyathā cikitsyāstēṣāṁ cōpakramāñchr̥ṇu mē||34||
ētadviśēṣajñānārthaṁ lakṣaṇamāha- nīlauṣṭhētyādi| daṇḍarājiḥ daṇḍākārā rēkhā [26] ||33-34||
mantrāriṣṭōtkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣēkāḥ|
avagāharaktamōkṣaṇavamanavirēkōpadhānāni||35||
hr̥dayāvaraṇāñjananasyadhūmalēhauṣadhapraśamanāni [27] |
pratisāraṇaṁ prativiṣaṁ sañjñāsaṁsthānapanaṁ lēpaḥ||36||
mr̥tasañjīvanamēva ca viṁśatirētē caturbhiradhikāḥ|
syurupakramā yathā yē yatra yōjyāḥ śr̥ṇu tathā tān||37||
mantrētyādi| mantrasya viṣaharēṣu śrēṣṭhatvādagrē’bhidhānaṁ; yaduktaṁ “viṣaṁ tējōmayairmantraiḥ satyabrahmatapōmayaiḥ| yathā nivāryatē kṣipraṁ prayuktairna [28] tathauṣadhaiḥ” (su.ka.a.5) iti| ariṣṭā dvividhā- mantrēṇa rajjvādibhirvā viṣōparibandhaḥ| upadhānaṁ viṣasaṅkramaṇārthaṁ mastakē bhēṣajadānam| hr̥dayāvaraṇaṁ hr̥dayarakṣākaramauṣadham| prativiṣaṁ viṣāntaraprayōgaḥ| mr̥tasañjīvanaṁ viṣēṇa mr̥tasyāmr̥ta iva sañjīvanakaraṁ bhēṣajam| śēṣaṁ vyaktaṁ vivaraṇagranthēna sphuṭaṁ bhaviṣyati||35-37||
daṁśāttu viṣaṁ daṣṭasyāvisr̥taṁ vēṇikāṁ bhiṣagbaddhvā|
niṣpīḍayēdbhr̥śaṁ daṁśamuddharēnmarmavarjaṁ vā||38||
taṁ daṁśaṁ vā cūṣēnmukhēna yavacūrṇapāṁśupūrṇēna|39|
avisr̥tamiti avyāptaśarīram| vēṇikāṁ baddhvēti viṣavā(dhā)raṇikāṁ baddhvā| anēna ca sāmānyābhidhānēna mantravyāpārō’pyariṣṭānāṁ kathitaḥ, mantrādbhinnā cāriṣṭōktā| uktaṁ cānyatra- “ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakōvidaḥ| sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā” (su.ka.a.5) iti| niṣpīḍayēditi niṣpīḍanēna viṣaṁ gālayēt| uddharēditi utkr̥tyāpaharēt| marmavarjyamiti marmaṇyupaghātaṁ niṣēdhayatyavraṇē| yavacūrṇēna pāṁśunā vā mukhapūraṇaṁ viṣasambandhaparihārārtham||38||-
pracchanaśr̥ṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṁ tatō raktam||39||
raktē viṣapraduṣṭē duṣyēt prakr̥tistatastyajēt prāṇān|
tasmāt pragharṣaṇairasr̥gavartamānaṁ pravartyaṁ syāt||40||
trikaṭugr̥hadhūmarajanīpañcalavaṇarōcanāḥ [29] savārtākāḥ|
gharṣaṇamatipravr̥ttē vaṭādibhiḥ śītalairlēpaḥ||41||
raktaṁ hi viṣādhānaṁ [30] vāyurivāgnēḥ pradēhasēkaistat|
śītaiḥ skandati tasmin skannē vyapayāti viṣavēgaḥ||42||
viṣavēgānmadamūrcchāviṣādahr̥dayadravāḥ pravartantē|
śītairnivartayēttān vījyaścālōmaharṣāt [31] syāt||43||
pracchanādibhī raktamōkṣaṇamupakramamāha| upakramāṇāṁ ca vyatikramābhidhānēna niyamēna kramayōgaṁ niṣēdhayati| raktasrāvaṇōpapattimāha- raktē ityādi| prakr̥tiriti dēhadhātvādisvabhāvaḥ| pragharṣaṇairiti pragharṣaṇairapi, pracchanādibhiḥ pragharṣaṇēna cētyarthaḥ| pragharṣaṇaṁ patrādibhiḥ| pragharṣaṇēna pratisāraṇamupakramēṣūktam| gharṣaṇamiti chēdaḥ| viṣādhānamiti viṣasya prasārakam| skandati sthiraṁ bhavati| skannē iti sthirē| vījyaḥ vyajanapavanaiḥ||39-43||
taruriva mūlacchēdāddaṁśacchēdānna vr̥ddhimēti viṣam|
ācūṣaṇamānayanaṁ jalasya sēturyathā tathā’riṣṭāḥ||44||
tvaṅmāṁsagataṁ dāhō dahati viṣaṁ srāvaṇaṁ harati raktāt|
pītaṁ vamanaiḥ sadyō harēdvirēkairdvitīyē tu||45||
tarurivētyādinā chēdādīnāṁ viṣaharaṇōpapattimāha| sēturyathēti prasaranirōdhaka ityarthaḥ| dvitīyē ‘vēgē’ iti śēṣaḥ||44-45||
ādau hr̥dayaṁ rakṣyaṁ tasyāvaraṇaṁ pibēdyathālābham|
madhusarpirmajjapayōgairikamatha [32] gōmayarasaṁ vā||46||
ikṣuṁ supakvamathavā [33] kākaṁ niṣpīḍya tadrasaṁ varaṇam|
chāgādīnāṁ vā’sr̥gbhasma mr̥daṁ vā pibēdāśu||47||
kṣārāgadastr̥tīyē śōphaharairlēkhanaṁ [34] samadhvambu|
gōmayarasaścaturthē vēgē sakapitthamadhusarpiḥ||48||
kākāṇḍaśirīṣābhyāṁ svarasēnāścyōtanāñjanē nasyam|
syātpañcamē’tha ṣaṣṭhē sañjñāyāḥ sthāpanaṁ kāryam||49||
gōpittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam|
viṣapānaṁ daṣṭānāṁ viṣapītē daṁśanaṁ cāntē||50||
ādāviti sarvōpakramādau| tasyēti hr̥dayasya| yathālābhamiti vakṣyamāṇahr̥dayāvaraṇayōgēṣu yathāprāptihr̥dayāvaraṇam| kṣārāgadō vakṣyamāṇaḥ| tr̥tīyē ‘vēgē’ iti śēṣaḥ| kākāṇḍā śimbībhēdaḥ| gōpittayutā rajanī āścōtanādiṣu jñēyā| antē iti sarvōpakramaśēṣē saptamē vēgē sarpēṇa daṁśanaṁ kāryam||46-50||
śikhipittārdhayutaṁ syāt palāśabījamagadō mr̥tēṣu varaḥ|
vārtākuphāṇitāgāradhūmagōpittanimbaṁ vā||51||
gōpittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ [35] |
śastā’mr̥tēna tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā||52||
kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ|
udbandhaviṣajalamr̥tē lēpaupadhinasyapānāni [36] ||53||
aṣṭamē tu vēgē śikhipittētyādinā mr̥tasañjīvanayōgānāha| mr̥ta iti mr̥ta iva| udbandhētyādau mr̥tē iti udbandhādibhistribhiḥ sambadhyatē| lēpaupadhinasyapānānīti lēpādayaścāmī udbandhādiṣu yathāyōgyatayā jñēyāḥ| lēpaupadhītyādau upadhiryō mūrdhni kākapadaṁ kr̥tvā viṣaharaṇāya dīyatē||51-53||
spr̥kkāplavasthauṇēyakāṅkṣīśailēyarōcanātagaram|
dhyāmakakuṅkumamāṁsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam||54||
br̥hatī śirīṣapuṣpaṁ śrīvēṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ|
suradārupadmakēśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ||55||
jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ|
jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca||56||
śampākalōdhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca|
puṣyē saṁhr̥tya samaṁ piṣṭvā guṭikā vidhēyāḥ syuḥ||57||
sarvaviṣaghnō jayakr̥dviṣamr̥tasañjīvanō jvaranihantā|
ghrēyavilēpanadhāraṇadhūmagrahaṇairgr̥hasthaśca||58||
bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgnyaśanyarīn hanyāt|
duḥsvapnastrīdōṣānakālamaraṇāmbucaurabhayam||59||
dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhanō dhanyaḥ|
mr̥tasañjīvana ēṣa prāgamr̥tādbrahmaṇā vihitaḥ||60||
iti mr̥tasañjīvanō’gadaḥ|
spr̥kkētyādau kāṅkṣī saurāṣṭrikā| kuṣṭhaghnaḥ khadiraḥ| sāvarakaṁ lōdhram| kauntī rēṇukā| mayūrakaḥ apāmārgaḥ, gandhaphalā priyaṅguḥ, nākulī rāsnā| dhāraṇaśabdēna śarīrē dhāraṇaṁ brūtē; dhāraṇaṁ cauṣadhaśabdēnōpakramēṣu praviśati| gr̥hastha iti gr̥hē’vatiṣṭhan| kārmaṇaḥ paradrōhārthō mantrādiyōgaḥ, mantraḥ abhicāramantraḥ| strīdōṣāniti strīdattagarādidōṣān| prāgamr̥tāditi amr̥tōtpattēḥ prāk; ētēna cāmr̥tasamānatvamasya darśyatē||54-60||
mantrairdhamanībandhō’vamārjanaṁ kāryamātmarakṣā ca|
dōṣasya viṣaṁ yasya sthānē syāttaṁ jayētpūrvam||61||
vātasthānē svēdō dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṁ ca|
ghr̥tamadhupayō’mbupānāvagāhasēkāśca pittasthē||62||
kṣārāgadaḥ kaphasthānagatē svēdastathā sirāvyadhanam|
dūṣīviṣē’tha raktasthitē sirākarma pañcavidham||63||
bhēṣajamēvaṁ kalpyaṁ bhiṣagvidā”lakṣya sarvadā sarvam|
sthānaṁ jayēddhi pūrvaṁ sthānasthasyāviruddhaṁ ca||64||
mantrairityādau avamārjanamiti viṣasya pratilōmēna mārjanaṁ mantrairēva kāryam| ātmarakṣā bhūtāvēśaniṣēdhārtham| jayēditi sthāninaṁ dōṣaṁ jayēt| svēdō yadyapi pratiṣiddhaḥ svēdādhyāyē, tathā’pyavasthāviśēṣē ‘vātasthānē’ ityādinā vidhīyatē| svēdastu pēyādibhōjanādividhānavadasya prayōgāccaturviṁśatyupakramēṣu nōktaḥ; kiṁvā agniśabdēna svēdō’pi gr̥hyatē, pēyādi cōpaśamanaśabdēnāvaśyaṁ bōddhavyam| pittasthē iti pittasthānasthē| dūṣīviṣa ityādau sirā iti sirāvyadhaḥ, karma pañcavidhaṁ vamanādi; kiṁvā sirākarma pañcavidhamiti pañcasirāvyadhaḥ| sthānamiti sthānagatavātādi| sthānasthasyēti sthānagataviṣasyāviruddhaṁ ca ‘kuryāt’ iti śēṣaḥ||61-64||
viṣadūṣitakaphamārgaḥ srōtaḥsaṁrōdharuddhavāyustu|
mr̥ta iva śvasēnmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca||65||
carmakaṣāyāḥ kalkaṁ bilvasamaṁ mūrdhni kākapadamasya|
kr̥tvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṁ ca||66||
chāgaṁ [37] gavyaṁ māhiṣaṁ vā māṁsaṁ kaukkuṭamēva vā|
dadyāt kākapadē tasmiṁstataḥ saṅkramatē viṣam||67||
nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirōdhēṣu karma nastaḥ syāt|
vārtākubījapūrajyōtiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ||68||
añjanamakṣyuparōdhē kartavyaṁ bastamūtrapiṣṭaistu|
dāruvyōṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu||69||
śvētā vacā’śvagandhā [38] hiṅgvamr̥tā kuṣṭhasaindhavē laśunam|
sarṣapakapitthamadhyaṁ ṭuṇṭukakarañjabījāni [39] ||70||
vyōṣaṁ [40] śirīṣapuṣpaṁ dvirajanyau vaṁśalōcanaṁ [41] ca samam|
piṣṭvā’jasya mūtrēṇa gōśvapittēna [42] saptāham||71||
vyatyāsabhāvitō’yaṁ nihanti śirasi sthitaṁ viṣaṁ kṣipram|
sarvajvarabhūtagrahavisūcikājīrṇamūrcchārtīḥ||72||
unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirōdōṣān|
śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamōdōṣān||73||
kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṁścāñjanāttathā mōhān|
lēpādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī||74||
arśaḥsvānaddhēṣu ca gudalēpō yōnilēpanaṁ strīṇām|
mūḍhē garbhē duṣṭē lalāṭalēpaḥ pratiśyāyē||75||
vr̥ddhau [43] kiṭimē kuṣṭhē śvitravicarcikādiṣu lēpaḥ|
gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyēṣaḥ||76||
iti gandhahastīnāmā’gadaḥ|
srōtaḥsaṁrōdhēna ruddhō vāyurucchvāsaniśvāsalakṣaṇō yasya sa tathā| asādhyaliṅgairiti prāguktanīlauṣṭhādibhiḥ| carmakaṣāyā iti carmacaṭikāyāḥ, kiṁvā saptalāyāḥ| kākapadamiti kākapadākāraṁ vraṇam| kaṭabhītyādau kaṭukaphalā tiktālābuḥ, kiṁvā kaṭu trikaṭu| jyōtiṣmatītyādīni ṣaṭvirēcanaśatāśritāyōktāni śirōvirēcanāni| dārvītyādau śvētā kaṭabhī| vyatyāsabhāvita iti gōpittēna bhāvayitvā aśvapittēna bhāvitaḥ, tathā aśvapittēna bhāvayitvā gōpittēna bhāvitaḥ||65-76||
patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṁ spr̥kkā|
tvaṅnaladōtpalabālakaharēṇukōśīravanyanakhāḥ||77||
suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram|
pañcāṅgāni śirīṣādvyōṣālamanaḥśilājājyaḥ||78||
śvētakaṭabhīkarañjau [44] rakṣōghnī sindhuvārikā rajanī|
surasāñjanagairikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ||79||
vaṁśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavētasaṁ lākṣā|
madhumadhukasōmarājīvacāruhārōcanātagaram||80||
agadō’yaṁ vaiśravaṇāyākhyātastryambakēṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ|
apratihataprabhāvaḥ khyātō mahāgandhahastīti||81||
pittēna gavāṁ pēṣyō guṭikāḥ kāryāstu puṣyayōgēna|
pānāñjanapralēpaiḥ prasādhayēt sarvakarmāṇi||82||
pillaṁ kaṇḍūṁ timiraṁ rātryāndhyaṁ kācamarbudaṁ paṭalam|
hanti satataprayōgāddhitamitapathyāśināṁ puṁsām||83||
viṣamajvarānajīrṇāndadruṁ kaṇḍūṁ visūcikāṁ pāmām|
viṣamūṣikalūtānāṁ sarvēṣāṁ pannagānāṁ ca|
āśu viṣaṁ nāśayati samūlajamatha kandajaṁ sarvam||84||
ētēna liptagātraḥ sarpān gr̥hṇāti bhakṣayēcca viṣam|
kālaparītō’pi [45] narō jīvati nityaṁ nirātaṅkaḥ||85||
ānaddhē gudalēpō yōnau lēpaśca mūḍhagarbhāṇām|
mūrcchārtiṣu ca lalāṭē pralēpanamāhuḥ pradhānatamam||86||
bhērīmr̥daṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ|
liptvā’hiviṣanirastyai pradhvanayēddarśayēnmatimān||87||
yatra ca sannihitō’yaṁ na tatra bālagrahā na rakṣāṁsi|
na ca kārmaṇavētālā vahanti [46] nātharvaṇā mantrāḥ||88||
sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranr̥pacaurāḥ|
lakṣmīśca tatra bhajatē yatra mahāgandhahastyasti||89||
piṣyamāṇa imaṁ cātra siddhaṁ mantramudīrayēt|
‘mama mātā jayā nāma jayō [47] nāmēti mē pitā||90||
sō’haṁ jayajayāputrō vijayō’tha jayāmi ca|
namaḥ puruṣasiṁhāya viṣṇavē viśvakarmaṇē||91||
sanātanāya kr̥ṣṇāya bhavāya vibhavāya ca|
tējō vr̥ṣākapēḥ sākṣāttējō brahmēndrayōryamē||92||
yathā’haṁ nābhijānāmi vāsudēvaparājayam|
mātuśca pāṇigrahaṇaṁ samudrasya ca śōṣaṇam||93||
anēna satyavākyēna sidhyatāmagadō hyayam|
hilimilisaṁspr̥ṣṭē rakṣa sarvabhēṣajōttamē svāhā [48] ||94||
iti mahāgandhahastīnāmā’gadaḥ|
r̥ṣabhakajīvakabhārgīmadhukōtpaladhānyakēśarājājyaḥ|
sasitagirikōlamadhyāḥ pēyāḥ śvāsajvarādiharāḥ||95||
hiṅgu ca kr̥ṣṇāyuktaṁ kapittharasayuktamagryalavaṇaṁ ca|
samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau||96||
lēhaḥ kōlāsthyañjanalājōtpalamadhughr̥tairvamyām|
br̥hatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī||97||
śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṁ ca ghr̥tayuktam|
dhūmō gr̥haśayanāsanavastrādiṣu śasyatē viṣanut||98||
ghr̥tayuktē natakuṣṭhē bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṁ ca|
dhūmāgadaḥ smr̥tō’yaṁ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhr̥cca||99||
jatusēvyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ|
śvētā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ||100||
taruṇapalāśakṣāraṁ srutaṁ pacēccūrṇitaiḥ saha samāṁśaiḥ|
lōhitamr̥drajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ||101||
lākṣāsaindhavamāṁsīharēṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ|
savyōṣairbāhlīkairdarvīvilēpanaṁ ghaṭṭayēdyāvat||102||
sarvaviṣaśōthagulmatvagdōṣārśōbhagandaraplīhnaḥ|
śōthāpasmārakrimibhūtasvarabhēdapāṇḍugadān||103||
mandāgnitvaṁ kāsaṁ sōnmādaṁ nāśayēyuratha puṁsām|
guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kōlasamāstāḥ samupayuktāḥ||104||
iti kṣārāgadaḥ|
r̥ṣabhakētyādinā viṣōpadravaśvāsādicikitsōcyatē| sitagiriḥ śvētā’parājitā, kōlamadhyaṁ badaramajjā| bhujagapatiśira iti dvimukhasarpaśiraḥ| vastrakr̥miḥ yūkā| palāśakṣāraṁ srutamiti suśrutōktakṣāraparisrāvaṇavidhinā srāvitam| lōhitamr̥t gairikam| surasamañjarī [49] parṇāsabhēdaḥ||77-104||
viṣapītadaṣṭaviddhēṣvētaddigdhē ca vācyamuddiṣṭam|
sāmānyataḥ, pr̥thaktvānnirdēśamataḥ śr̥ṇu yathāvat||105||
ripuyuktēbhyō nr̥bhyaḥ svēbhyaḥ strībhyō’thavā bhayaṁ nr̥patēḥ|
āhāravihāragataṁ tasmāt prēṣyān parīkṣēta||106||
atyarthaśaṅkitaḥ syādbahuvāgathavā’lpavāgvigatalakṣmīḥ|
prāptaḥ prakr̥tivikāraṁ viṣapradātā narō jñēyaḥ||107||
dr̥ṣṭvaivaṁ na tu sahasā bhōjyaṁ kuryāttadannamagnau [50] tu|
saviṣaṁ hi prāpyānnaṁ bahūnvikārān bhajatyagniḥ||108||
śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca [51] |
sphuṭati ca saśabdamēkāvartō vihatārcirapi ca syāt||109||
pātrasthaṁ ca vivarṇaṁ bhōjyaṁ syānmakṣikāṁśca mārayati|
kṣāmasvarāṁśca kākān kuryādvirajēccakōrākṣi||110||
pānē nīlā rājī vaivarṇyaṁ svāṁ ca nēkṣatē chāyām|
paśyati vikr̥tāmathavā lavaṇāktē phēnamālā syāt||111||
pānānnayōḥsaviṣayōrgandhēna śirōrugghr̥di ca mūrcchā ca|
sparśēna pāṇiśōthaḥ suptyaṅgulidāhatōdanakhabhēdāḥ||112||
mukhagē [52] tvōṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca|
dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ||113||
āmāśayaṁ praviṣṭē vaivarṇyaṁ svēdasadanamutklēdaḥ|
dr̥ṣṭihr̥dayōparōdhō binduśataiścīyatē cāṅgam||114||
pakvāśayaṁ tu yātē mūrcchāmadamōhadāhabalanāśāḥ|
tandrā kārśyaṁ ca viṣē pāṇḍutvaṁ cōdarasthē syāt||115||
dantapavanasya kūrcō viśīryatē dantauṣṭhamāṁsaśōphaśca|
kēśacyutiḥ śirōruggranthayaśca saviṣē’tha śirōbhyaṅgē||116||
duṣṭē’ñjanē’kṣidāhasrāvātyupadēhaśōtharāgāśca|
khādyairādau kōṣṭhaḥ spr̥śyaistvagdūṣyatē duṣṭaiḥ||117||
snānābhyaṅgōtsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ|
kaṇḍvartikōṭhapiḍakārōmōdgamacimicimā śōthāḥ||118||
ētē karacaraṇadāhatōdaklamāvipākāśca|
bhūpādukāśvagajavarmakētuśayanāsanairduṣṭaiḥ||119||
mālyamagandhaṁ mlāyati śirōrujālōmaharṣakaram [53] |
stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṁ ca dhūmaḥ||120||
kūpataḍāgādijalaṁ durgandhaṁ sakaluṣaṁ vivarṇaṁ ca|
pītaṁ śvayathuṁ kōṭhān piḍakāśca karōti maraṇaṁ ca||121||
ādāvāmāśayagē vamanaṁ tvaksthē pradēhasēkādi|
kuryādbhiṣak cikitsāṁ dōṣabalaṁ caiva hi samīkṣya||122||
iti mūlaviṣaviśēṣāḥ prōktāḥ …|123|
pr̥thaktvānnirdēśamataḥ śr̥ṇviti nānāvidhaviṣasya lakṣaṇaṁ bhēṣajasya pr̥thaṅnirdēśaṁ ca śr̥ṇviti| ripuyuktēbhya iti śatruprayuktēbhyaḥ| strībhya iti saubhāgyārthamabhakṣyadānē’pyajñānāt pravr̥ttābhyaḥ strībhyaḥ| āhāravihāragata iti āhāravihārau sēvamānaḥ| prēṣyāniti sūpakārādīn| parīkṣōpāyamāha- atyarthētyādi| vigatalakṣmīḥ niḥśōbhaḥ| bhōjyamiti bhōktavyam| kuryāt tadannamagnau prakṣipēt| pātrasthamityādāvapi ‘saviṣaṁ’ ityanuvartatē| virajyēta cakōrākṣīti saviṣamannaṁ dr̥ṣṭvā cakōrākṣi virajyatē| kākāṁśca kṣāmasvarān darśanēnaiva kuryāditi jñēyam| pānē iti madyādau pēyē| chāyāmiti pratibimbam| lavaṇāktē iti pānaviśēṣaṇam| mukhagē ityādinā mukhādisambandhiviṣalakṣaṇam| binduḥ bindvākārā tvagvikr̥tiḥ| dantētyādinā dantadhāvanakūrcādīnāṁ viṣaduṣṭānāmēva lakṣaṇaṁ prakāraṇājjñēyam| dantapavanasya kūrcaḥ dantamalaśōdhanakūrcaḥ| viśīryata iti śīrṇaḥ syāt| khādyairiti bhōjyaiḥ| spr̥śyairiti abhyaṅgādibhiḥ| mālyamiti viṣaduṣṭaṁ mālyam| nāsāmupahantīti cchēdaḥ| darśanamiti cakṣuḥ| kiṁvā stambhayatītyādi dhūmasyaiva kāryam||95-122||-
… śr̥ṇu jaṅgamasyātaḥ|
saviśēṣacikitsitamēvādau tatrōcyatē tu sarpāṇām||123||
iha [54] darvīkaraḥ sarpō maṇḍalī rājimāniti|
trayō yathākramaṁ vātapittaślēṣmaprakōpaṇāḥ||124||
darvīkaraḥ phaṇī jñēyō maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ|
bindulēkhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān||125||
viśēṣādrūkṣakaṭukamamlōṣṇaṁ svādu śītalam|
viṣaṁ yathākramaṁ tēṣāṁ tasmādvātādikōpanam||126||
darvīkarakr̥tō daṁśaḥ sūkṣmadaṁṣṭrāpadō’sitaḥ|
niruddharaktaḥ kūrmābhō vātavyādhikarō mataḥ||127||
pr̥thvarpitaḥ saśōthaśca daṁśō maṇḍalinā kr̥taḥ|
pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakr̥t||128||
kr̥tō rājimatā daṁśaḥ picchilaḥ sthiraśōphakr̥t|
snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsr̥k ślēṣmavyādhisamīraṇaḥ||129||
maṇḍalīti maṇḍalayuktaḥ| bindunā lēkhayā ca vicitramaṅgaṁ yasya sa bindulēkhavicitrāṅgaḥ| darvīkarādīnāṁ prapañcastviha parādhikāratvēna na kr̥taḥ| viśēṣādityādau rūkṣamadhikaṁ darvīkarāṇām, amlōṣṇaṁ maṇḍalināṁ, svāduśītaṁ rājimatāṁ, tridōṣakōpanatvē’pi vātādikōpanaṁ viśēṣādiha jñēyam| viṣaṁ ca yadyapyavyaktarasayuktaṁ, tathā’pīha kaṭukādirasābhidhānamanurasābhiprāyēṇa jñēyaṁ, yathā- ātapē kaṭukatvaṁ, tadvadihāpi; kiṁvā avyaktarasatāyāmēva manākkaṭukādīnāmadhikatvaṁ jñēyam| pr̥thvarpita iti avagāḍhadaṁṣṭrāpadaḥ [55] ||123-129||
vr̥ttabhōgō mahākāyaḥ śvasannūrdhvēkṣaṇaḥ pumān|
sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt||130||
klībastrasatyadhōdr̥ṣṭiḥ [56] svarahīnaḥ prakampatē|
striyā daṣṭō viparyastairētaiḥ puṁsā narō mataḥ||131||
vyāmiśraliṅgairētaistu klībadaṣṭaṁ naraṁ vadēt|
ityētaduktaṁ sarpāṇāṁ strīpuṅklībanidarśanam||132||
pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭhō’pyasitēkṣaṇaḥ|
jr̥mbhākrōdhōpajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān||133||
sarpō gaudhēra(ya)kō nāma gōdhāyāṁ syāccatuṣpadaḥ|
kr̥ṣṇasarpēṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ||134||
gūḍhasampāditaṁ vr̥ttaṁ pīḍitaṁ lambitārpitam|
sarpitaṁ ca bhr̥śābādhaṁ, daṁśā yē’nyē na tē bhr̥śāḥ||135||
vr̥ttabhōga ityādinā sarpāṇāṁ puruṣādibhēdaṁ viṣatīvratādijñānārthaṁ tatkr̥tacikitsābhēdajñānārthaṁ cāha| sa ca bhēda ihānuktō’pi tantrāntarājjñēyaḥ| tathāhi- “sāvitrē pacyatē, rātrau striyastīvraviṣāḥ, tathā’hni puruṣāḥ sadā” iti| tathā- “strīdaṣṭē bhiṣajā kāryaḥ sūpacārastvanārambhē” iti| mahākāyaḥ bahulaśarīraḥ| klībaḥ napuṁsakaḥ| gāḍhasampāditam atimātrāvagāḍham| urdhvaṁ parivr̥ttamudvr̥ttam| pīḍitam atimātrarujākaram| lambitārpitam arpitasakaladaṁṣṭrāprāptalakṣaṇam||130-135||
taruṇāḥ kr̥ṣṇasarpāstu gōnasāḥ sthavirāstathā|
rājimantō vayōmadhyē bhavantyāśīviṣōpamāḥ||136||
vayōbhēdēna darvīkarādīnāṁ tīvratāmāha- taruṇā ityādi| sarpitaṁ yadanatimagnadaṁṣṭrāpadam| āśīviṣōpamā iti āśīviṣā dr̥ṣṭiniḥśvāsaviṣāḥ||136||
sarpadaṁṣṭrāścatasrastu tāsāṁ vāmādharā sitā|
pītā vāmōttarā daṁṣṭrā raktaśyāvā’dharōttarā [57] ||137||
yanmātraḥ patatē bindurgōbālāt salilōddhr̥tāt|
vāmādharāyāṁ daṁṣṭrāyāṁ tanmātraṁ syādahērviṣam||138||
ēkadvitricaturvr̥ddhaviṣabhāgōttarōttarāḥ|
savarṇāstatkr̥tā daṁśā bahūttaraviṣā bhr̥śāḥ||139||
sarpadaṁṣṭrā ityādinā daṁṣṭrābhēdaṁ daṁśaviṣajñānārthamāha| raktaśyāvā’dharōttarēti dakṣiṇādharā raktā, dakṣiṇōttarā tu śyāvā| ēkadvitricaturvr̥ddhaviṣabhāgōttarōttarā iti ēkadvitricatūrūpēṇa vr̥ddhō viṣabhāga uttarōttaraṁ yāsviti vākyārthaḥ| savarṇā yathāsvadaṁṣṭrāsamānavarṇāḥ| bahūttaraviṣā iti uttarōttaraṁ bahuviṣāḥ| bhr̥śā iti duḥkhasādhyāḥ| duḥkhasādhyatvamapi yathōttaraṁ jñēyam| nanu, pūrvaṁ darvīkarādīnāṁ daṁśasya varṇabhēda uktaḥ, idānīṁ tu daṁṣṭrābhēdēna varṇabhēda ucyatē, tēna sarvatraiva darvīkarādau sarvavarṇōpapattiḥ, tataśca pūrvōktadaṁśavarṇavirōdhaḥ; uktaṁ cātraivārthē āṣāḍhavarmaṇā yat- “darvīkaramaṇḍalinōrasitaḥ pītaśca varṇatō daṁśaḥ” iti lakṣaṇēna, yasmādanēkavarṇāstu [58] daṁśāḥ” (?)| atrōcyatē- daṁṣṭrānukārivarṇatā daṁśamātrasthitē viṣē bhavati, darvīkakarādyullēkhavihitastu yō varṇō dōṣakr̥taḥ sa pravisr̥tē viṣē bhavatīti avasthābhēdānna virōdhaḥ| uktaṁ ca parihāravārtikē “daṁśē tvētē varṇāḥ, sāvarṇyaṁ dōṣajē visr̥tē” iti||137-139||
sarpāṇāmēva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasammatāḥ|
dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣēpatō matāḥ||140||
gātraṁ raktaṁ sitaṁ kr̥ṣṇaṁ śyāvaṁ vā piḍakānvitam|
sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṁ tathā||141||
kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṁ liṅgaṁ prāṇaharaṁ śr̥ṇu|
sarpadaṣṭē yathā śōthō vardhatē sōgragandhyasr̥k||142||
daṁśō’kṣigauravaṁ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi|
tr̥ṣṇāruciparītaśca bhavēddūṣīviṣārditaḥ||143||
kīṭān vyākartumāha [59] – sarpāṇāmityādi| viṇmūtrāditi kīṭaśabdaniruktyarthamanayōrupādānaṁ, tēnānyānyapi sarpaśukraśavapūtyaṇḍāni kīṭakāraṇāni bhavantīti jñēyam| uktaṁ hi suśrutē- “sarpāṇāṁ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ| vāyvagnyambuprakr̥tayaḥ kīṭāstu vi(tri)vidhāḥ smr̥tāḥ” (su.ka.a.8) iti| kīṭāśca yadyapi suśrutē vātapittakaphasannipātakōpanāḥ kumbhīnasādayaḥ saptaṣaṣṭiḥ pratipāditāḥ, tathā’pīha sañjñēyābhidhitsayā dūṣīviṣaprāṇaharabhēdēnaivōcyantē; ēvaṁ lūtādiṣvapi sañjñēyabhēdāddvaividhyōktirjñēyā| dūṣīviṣāḥ cirakāriviṣāḥ, prāṇaharāḥ jhaṭiti prāṇaharaviṣāḥ| saha ugragandhyasr̥jā vartata iti sōgragandhyasr̥k sōgragandhi lōhitam||140-143||
daṁśasya madhyē yat kr̥ṣṇaṁ śyāvaṁ vā jālakāvr̥tam|
dagdhākr̥ti [60] bhr̥śaṁ pāki klēdaśōthajvarānvitam||144||
dūṣīviṣābhirlūtābhistaṁ daṣṭamiti nirdiśēt|
sarvāsāmēva tāsāṁ ca daṁśē lakṣaṇamucyatē||145||
śōphaḥ śvētāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ|
prāṇāntikō bhavēcchvāsō dāhahikkāśirōgrahāḥ||146||
daṁśasya madhya ityādinā dūṣīviṣalūtādaṣṭalakṣaṇam| lūtāścānyatrāṣṭau sādhyā asādhyāścāṣṭau trimaṇḍalāsauvarṇikādaya uktāstāsāṁ tathā mūṣikakr̥kaṇṭakavr̥ścikōcciṭiṅgamaṇḍūkamatsyajalaukāśatapadīmaśakamakṣikāṇāṁ suśrutādiṣu prapañcārthibhiḥ prapañcō’nusaraṇīyaḥ; iha tu tantrakārēṇa parādhikāratvāt prapañcō na kriyatē||144-146||
ādaṁśācchōṇitaṁ pāṇḍu maṇḍalāni jvarō’ruciḥ|
lōmaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārditē||147||
mūrcchāṅgaśōthavaivarṇyaklēdaśabdāśrutijvarāḥ|
śirōgurutvaṁ lālāsr̥kchardiścāsādhyamūṣikaiḥ||148||
śyāvatvamatha kārṣṇyaṁ vā nānāvarṇatvamēva vā|
mōhaḥ purīṣabhēdaśca daṣṭē syāt kr̥kalāsakaiḥ||149||
dahatyagnirivādau tu bhinattīvōrdhvamāśu ca|
vr̥ścikasya viṣaṁ yāti daṁśē paścāttu tiṣṭhati||150||
daṣṭō’sādhyastu dr̥gghrāṇarasanōpahatō [61] naraḥ|
māṁsaiḥ patadbhiratyarthaṁ vēdanārtō jahātyasūn||151||
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṁ jvaraśchardirathāpi ca|
lakṣaṇaṁ kaṇabhairdaṣṭē daṁśaścaiva viśīryatē||152||
hr̥ṣṭarōmōcciṭiṅgēna stabdhaliṅgō bhr̥śārtimān|
daṣṭaḥ śītōdakēnēva siktānyaṅgāni manyatē||153||
ēkadaṁṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satr̥ṭ|
chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam||154||
matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśōpharujastathā|
kaṇḍūṁ śōthaṁ jvaraṁ mūrcchāṁ saviṣāstu jalaukasaḥ||155||
dāhatōdasvēdaśōthakarī tu gr̥hagōdhikā [62] |
daṁśē svēdaṁ rujaṁ dāhaṁ kuryācchatapadīviṣam||156||
kaṇḍūmānmaśakairīṣacchōthaḥ syānmandavēdanaḥ|
asādhyakīṭasadr̥śamasādhyamaśakakṣatam||157||
sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā|
pīḍakā makṣikādaṁśē tāsāṁ tu sthagikā’suhr̥t||158||
ādaṁśādityādi ākhuviṣalakṣaṇam| kaṇabhaśca kīṭaviśēṣa iti suśrutē kīṭamadhyē ēva paṭhitaḥ| ēkadaṁṣṭrārpita iti ēkayaiva daṁṣṭrayā kr̥ta ityarthaḥ| matsyāstu pittāsthyāraviṣā uktāḥ| jalaukasaśca ṣaṭ saviṣāḥ kr̥ṣṇākarburādaya uktāḥ sandaṁśaviṣāḥ| gr̥hagōdhikāṁ jyēṣṭhāmityāhuḥ; anyē tu saraṭamāhuḥ| śatapadī kāruṇḍā| asādhyamaśakakṣatamiti pañcasu maśakēṣu pārvatīyakr̥tamasādhyamāhuḥ| uktaṁ hi suśrutē “pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharai stulyalakṣaṇaḥ” (su.ka.a.8) iti| sthagikā’suhr̥diti kāntārikādiṣu suśrutōktaṣaṇamakṣikāsu sthagikākhyā makṣikā prāṇaharītyarthaḥ||147-158||
śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālayē|
pakṣasandhiṣu madhyāhnē sārdharātrē’ṣṭamīṣu ca||159||
na siddhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyatanēṣu ca|
dr̥ṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣaistathā||160||
vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarvēṣu marmasu|161|
samprati sthānakālasvabhāvapradēśaiḥ sarpadaṣṭānāmasādhyatāmāha- śmaśānētyādi| caityaḥ grāmadēvatāśrayō mahātaruḥ| pakṣasandhiṣviti amāvāsyāpaurṇamāsīṣu| pāṣaṇḍāḥ kāpālikādayaḥ| āśīviṣairityasyaiva lakṣaṇaṁ- dr̥ṣṭiśvāsamalasparśaviṣairiti| uktaṁ hi tantrāntarē- “dr̥ṣṭiśvāsādibhirdivyāḥ sarpā āśīviṣāḥ, āśughātitvāt” iti||159-160||-
(yēna kēnāpi sarpēṇa sambhavaḥ sarva ēva ca)||161||
bhītamattābalōṣṇakṣuttr̥ṣārtē vardhatē viṣam|
viṣaṁ prakr̥tikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā [63] ||162||
vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ|
vr̥ddhā bālāstvacō muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smr̥tāḥ||163||
sarvadēhāśritaṁ krōdhādviṣaṁ sarpō vimuñcati|
tadēvāhārahētōrvā bhayādvā na pramuñcati||164||
viṣavr̥ddhihētumāha- bhītētyādi| prakr̥tikālau tulyau viṣasya, yathā- prabalapittaprakr̥tiruṣṇaśca kāla iti jñēyam| alpamanyathēti bhītatvādiviparyayē alpaṁ viṣaṁ bhavati| vārītyādau vr̥ddhā iti gōnasavarjaṁ jñēyāḥ, gōnasya tu vārdhakyē ēva vr̥ddhaviṣatvaṁ prāguktam| sarvadēhāśritaṁ krōdhāditi sarvadēhāśritamapi daṁṣṭrāsvēva viṣaṁ viśēṣēṇa jñēyaṁ; yathā- śukraṁ sarvaśarīragamapi vr̥ṣaṇayōrēva viśēṣēṇāvatiṣṭhati||161-164||
vātōlbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savr̥ścikāḥ|
vātapittōlbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ||165||
yasya yasya hi dōṣasya liṅgādhikyāni lakṣayēt|
tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||166||
hr̥tpīḍōrdhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmō’sthiparvaruk|
ghūrṇanōdvēṣṭanaṁ gātraśyāvatā vātikē viṣē||167||
sañjñānāśōṣṇaniśvāsau hr̥ddāhaḥ kaṭukāsyatā|
daṁśāvadaraṇaṁ śōthō raktapītaśca paittikē||168||
vamyarōcakahr̥llāsaprasēkōtklēśagauravaiḥ|
saśaityamukhamādhuryairvidyācchlēṣmādhikaṁ viṣam||169||
cikitsārthaṁ vātōlbaṇaviṣatvādibhēdēnōcciṭiṅgādīnāha- vātōlbaṇētyādi| hr̥tpīḍētyādinā viṣagatādhikavātādiliṅgamāha||165-169||
khaṇḍēna ca vraṇālēpastailābhyaṅgaśca vātikē|
svēdō nāḍīpulākādyairbr̥ṁhaṇaśca vidhirhitaḥ||170||
suśītaiḥ stambhayēt sēkaiḥ pradēhaiścāpi paittikam|
lēkhanacchēdanasvēdavamanaiḥ ślaiṣmikaṁ jayēt||171||
viṣēṣvapi ca sarvēṣu sarvasthānagatēṣu ca|
avr̥ścikōcciṭiṅgēṣu prāyaḥ śītō vidhirhitaḥ||172||
vr̥ścikē svēdamabhyaṅgaṁ ghr̥tēna lavaṇēna ca|
sēkāṁścōṣṇān prayuñjīta bhōjyaṁ pānaṁ ca sarpiṣaḥ||173||
ētadēvōcciṭiṅgē’pi pratilōmaṁ ca pāṁśubhiḥ|
udvartanaṁ sukhāmbūṣṇaistathā’vacchādanaṁ ghanaiḥ||174||
vātādibhēdēna cikitsāmāha- khaṇḍēnētyādi| pulākaḥ tucchadhānyam| ghanairiti pāṁsubhirēva ghanaiḥ||170-174||
śvā tridōṣaprakōpāttu tathā dhātuviparyayāt|
śirō’bhitāpī lālāsrāvyadhōvaktrastathā bhavēt||175||
anyē’pyēvaṁvidhā vyālāḥ kaphavātaprakōpaṇāḥ|
hr̥cchirōrugjvarastambhatr̥ṣāmūrcchākarā matāḥ||176||
kaṇḍūnistōdavaivarṇyasuptiklēdōpaśōṣaṇam|
vidāharāgarukpākāḥ śōphō granthinikuñcanam||177||
daṁśāvadaraṇaṁ [64] sphōṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca|
jvaraśca saviṣē liṅgaṁ viparītaṁ tu nirviṣē||178||
tatra sarvē yathāvasthaṁ [65] prayōjyāḥ syurupakramāḥ|
pūrvōktā vidhimanyaṁ ca yathāvadbruvataḥ śr̥ṇu||179||
hr̥dvidāhē prasēkē vā virēkavamanaṁ bhr̥śam|
yathāvasthaṁ prayōktavyaṁ śuddhē saṁsarjanakramaḥ||180||
śirōgatē viṣē nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān|
bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca||181||
dakṣakākamayūrāṇāṁ māṁsāsr̥ṅmastakē kṣatē|
upadhēyamadhōdaṣṭasyōrdhvadaṣṭasya [66] pādayōḥ||182||
pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ|
piṣṭā rōhitapittēna ghnantyakṣigatamañjanāt||183||
kapitthamāmaṁ sasitākṣaudraṁ kaṇṭhagatē viṣē|
lihyādāmāśayagatē tābhyāṁ cūrṇapalaṁ natāt||184||
viṣē pakvāśayagatē pippalīṁ rajanīdvayam|
mañjiṣṭhāṁ ca samaṁ piṣṭvā gōpittēna naraḥ pibēt||185||
raktaṁ māṁsaṁ ca gōdhāyāḥ śuṣkaṁ cūrṇīkr̥taṁ hitam|
viṣē rasagatē pānaṁ kapittharasasaṁyutam||186||
śēlōrmūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca|
kaṭabhyāśca pibēdraktagatē, māṁsagatē pibēt||187||
sakṣaudraṁ khadirāriṣṭaṁ kauṭajaṁ mūlamambhasā|
sarvēṣu ca balē dvē tu madhūkaṁ madhukaṁ natam||188||
śvā tridōṣētyādi saviṣakukkurādilakṣaṇam| yatraiva ca śunastridōṣakōpō bhavati daivādalarkagrahāvēśāt tatraiva saviṣaśirōbhitāpitvādi bhavatīti jñēyam| kēcittu śirōbhitāpādi yathōktaṁ kukkurē tathā taddaṣṭē ca bhavatīti vadanti| vistaraścāsya suśruta ēva| anyē’pyēvaṁvidhā iti anyē’pi śr̥gālatarakṣvādaya ēvaṁvidhāḥ santaḥ kr̥cchraśirōrōgādikarā bhavantītyarthaḥ| uktaṁ hi suśrutē- “śvaśr̥gālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṁ yadā’nilaḥ| ślēṣmapraduṣṭō muṣṇāti sañjñāṁ sañjñāvahāśritaḥ” (su.ka.a.7) iti| kaṇḍūnistōda ityādinā sāmānyēna saviṣakīṭādidaṁśaliṅgamaviṣaprāṇidaṁśaliṅgaṁ cōcyatē| karṇikā māṁsakandī| sarvē iti caturviṁśatirapi yathōktōpakramāḥ| pūrvōktamityatra vakṣyamāṇacikitsitaṁ pūrvōktavidhāvapi [67] avasthāviśēṣavidhēyatayā kartavyamityarthaḥ; yadā ‘pūrvōktā’ iti pāṭhaḥ, tadā upakramā ityasya viśēṣaṇamētat| ūrdhvaṁ daṣṭasya pādayōrityatrāpi kṣatayōrēva pādayōrviṣasaṅkramaṇārthaṁ māṁsāsr̥gdānaṁ jñēyam| tābhyāmiti sitākṣaudrābhyām| nataṁ tagaram| śēluḥ ślēṣmātakaḥ| māṁsagatē ityuttarēṇa sambadhyatē| khadiraścāriṣṭaścēti khadirāriṣṭaḥ, kiṁvā khadirakr̥tō’riṣṭaḥ| samadhukaṁ natamiti cchēdaḥ||175-188||
pippalīṁ nāgaraṁ [68] kṣāraṁ navanītēna mūrcchitam|
kaphē bhiṣagudīrṇē tu vidadhyātpratisāraṇam||189||
māṁsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ|
manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupēṣitaiḥ||190||
pānanasyāñjanālēpāḥ sarvaśōthaviṣāpahāḥ|
candanaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ haridrē dvē tvagēva ca||191||
manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara ēva ca|
śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṁ taṇḍulāmbunā||192||
hanti sarvaviṣāṇyēva vajrivajramivāsurān|
rasē śirīṣapuṣpasya saptāhaṁ maricaṁ sitam||193||
bhāvitaṁ sarpadaṣṭānāṁ nasyapānāñjanē hitam|
dvipalaṁ natakuṣṭhābhyāṁ ghr̥takṣaudracatuṣpalam||194||
api takṣakadaṣṭānāṁ pānamētat sukhapradam|
sindhuvārasya mūlaṁ ca śvētā ca girikarṇikā||195||
pānaṁ darvīkarairdaṣṭē nasyaṁ samadhu pākalam|
mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā||196||
kāśmaryaṁ vaṭaśuṅgāni pānaṁ maṇḍalināṁ viṣē|
vyōṣaṁ sātiviṣaṁ kuṣṭhaṁ gr̥hadhūmō harēṇukā||197||
tagaraṁ kaṭukā kṣaudraṁ hanti rājīmatāṁ viṣam|
gr̥hadhūmaṁ haridrē dvē samūlaṁ taṇḍulīyakam||198||
api vāsukinā daṣṭaḥ pibēnmadhughr̥tāplutam [69] |199|
pippalītyādipratisāraṇaṁ daṁśē ēva| maricaṁ sitamiti śōbhāñjanakabījam| śvētā cēti girikarṇikāviśēṣaṇaṁ, tēna śvētā’parājitā gr̥hyatē| kēcidgirikarṇikāṁ syandanāmāhuḥ| pākalaṁ kuṣṭham||189-198||-
kṣīrivr̥kṣatvagālēpaḥ śuddhē kīṭaviṣāpahaḥ||199||
muktālēpō varaḥ śōthadāhatōdajvarāpahaḥ|
candanaṁ padmakōśīraṁ śirīṣaḥ sindhuvārikā||200||
kṣīraśuklā nataṁ kuṣṭhaṁ pāṭalōdīcyasārivāḥ|
śēlusvarasapiṣṭō’yaṁ lūtānāṁ sārvakārmikaḥ||201||
(yathāyōgaṁ prayōktavyaḥ samīkṣyālēpanādiṣu)|
madhūkaṁ madhukaṁ kuṣṭhaṁ śirīṣōdīcyapāṭalāḥ|
sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṁ lūtāviṣāpaham||202||
kusumbhapuṣpaṁ gōdantaḥ svarṇakṣīrī kapōtaviṭ|
dantī trivr̥tsaindhavaṁ ca karṇikāpātanaṁ tayōḥ||203||
kaṭabhyarjunaśairīṣaśēlukṣīridrumatvacaḥ|
kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||204||
tvacaṁ ca nāgaraṁ caiva samāṁśaṁ ślakṣṇapēṣitam|
pēyamuṣṇāmbunā sarvaṁ mūṣikāṇāṁ viṣāpaham||205||
kuṭajasya phalaṁ piṣṭaṁ tagaraṁ jālamālinī|
tiktēkṣvākuśca yōgō’yaṁ pānapradhamanādibhiḥ||206||
vr̥ścikōndurulūtānāṁ sarpāṇāṁ ca viṣaṁ harēt|
samānō hyamr̥tēnāyaṁ garājīrṇaṁ ca nāśayēt||207||
sarvē’gadā yathādōṣaṁ prayōjyāḥ syuḥ kr̥kaṇṭakē|
kapōtaviṇmātuluṅgaṁ śirīṣakusumādrasaḥ||208||
śaṅkhinyārkaṁ payaḥ śuṇṭhī karañjō madhu vārścikē|
śirīṣasya phalaṁ piṣṭaṁ snuhīkṣīrēṇa dārdurē||209||
mūlāni śvētabhaṇḍīnāṁ vyōṣaṁ sarpiśca matsyajē|
kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām||210||
vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyatē|
vārścikō hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaundurō’gadaḥ [70] ||211||
muktā mauktikam| kṣīraśuklā vidārī| karṇikāpatanaṁ tayōriti anantarōktakīṭalūtādaṁśayōryā karṇikā tasyāḥ pātanamityarthaḥ| jālamālinī dēvatāḍakaḥ| tiktēkṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| vārścikē iti vr̥ścikaviṣē| durduraḥ bhēkaḥ| śvētabhaṇḍī aparājitā| vārścikē ityādi ucciṭiṅgasya viṣē vārścikē yō yōga uktaḥ sa kartavyaḥ| ēvaṁ kaṇabhasyāpi viṣē aundurē yō yōga uktaḥ sa kartavyaḥ||199-211||
vacāṁ vaṁśatvacaṁ pāṭhāṁ nataṁ surasamañjarīm|
dvē balē nākulīṁ kuṣṭhaṁ śirīṣaṁ rajanīdvayam||212||
guhāmatiguhāṁ śvētāmajagandhāṁ śilājatu|
kattr̥ṇaṁ kaṭabhīṁ kṣāraṁ gr̥hadhūmaṁ manaḥśilām||213||
rōhītakasya pittēna piṣṭvā tu paramō’gadaḥ|
nasyāñjanādilēpēṣu hitō viśvambharādiṣu||214||
svarjikā’jaśakr̥tkṣāraḥ surasā’thākṣipīḍakaḥ [71] |
madirāmaṇḍasaṁyuktō hitaḥ śatapadīviṣē||215||
kapitthamakṣipīḍō’rkabījaṁ trikaṭukaṁ tathā|
karañjō dvē haridrē ca gr̥hagōdhāviṣaṁ [72] jayēt||216||
kākāṇḍarasasaṁyuktō [73] viṣāṇāṁ taṇḍulīyakaḥ|
pradhānō barhipittēna tadvadvāyasapīlukaḥ||217||
śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhr̥taiḥ|
śrēṣṭhaḥ pañcaśirīṣō’yaṁ viṣāṇāṁ pravarō vadhē||218||
iti pañcaśirīṣō’gadaḥ|
nākulī rāsnā| guhā pr̥śniparṇī, atiguhā śālaparṇī| ajagandhā phōphāndhēti khyātā| pittēnēti gōpittēna| viśvambharādayaḥ kīṭā ēva ślēṣmakōpanāḥ suśrutōktāḥ| akṣapīḍakaḥ śvētapītaśimbībhēdaḥ| vāyasī kākamācī| śrēṣṭhaḥ pañcaśirīṣō’yamiti padaṁ triśirīṣādyapēkṣayā pañcaśirīṣasya śrēṣṭhatvaṁ brūtē, pravara iti padaṁ viṣaharayōgāntarēṣu śrēṣṭhatāmāha, tēna na punaruktiḥ; kiṁvā śrēṣṭha iti śrēṣṭhaśirīṣaphalādikr̥taḥ||212-218||
catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṁ tu yat|
śūyatē pacyatē cāpi sravati jvarayatyapi||219||
sōmavalkō’śvakarṇaśca gōjihvā haṁsapadyapi|
rajanyau gairikaṁ lēpō nakhadantaviṣāpahaḥ||220||
dvipadā vanamānuṣamarkaṭādayaḥ| aśvakarṇaḥ sarjabhēdaḥ||219-220||
durandhakārē viddhasya [74] kēnacidviṣaśaṅkayā|
viṣōdvēgājjvaraśachardirmūrcchā dāhō’pi vā bhavēt||221||
glānirmōhō’tisāraścāpyētacchaṅkāviṣaṁ matam|
cikitsitamidaṁ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ||222||
sitā vaigandhikō drākṣā payasyā madhukaṁ madhu|
pānaṁ samantrapūtāmbu prōkṣaṇaṁ sāntvaharṣaṇam||223||
durandhakārē ityādinā śaṅkāviṣamāha| kēnaciditi nirviṣēṇāpi| viṣaśaṅkayā viṣōdvēgāditi viṣaśaṅkayaiva viṣaprādurbhāvādityarthaḥ; śaṅkā cēyaṁ prabhāvādēva viṣajanikā| vaigandhikaḥ gandhaka ēva śōdhitaḥ||221-223||
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva kōradūṣāḥ priyaṅgavaḥ|
bhōjanārthē praśasyantē lavaṇārthē ca saindhavam||224||
taṇḍulīyakajīvantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ|
cuccūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṁ ca kulakaṁ hitam||225||
dhātrī dāḍimamamlārthē yūṣā mudgaharēṇubhiḥ|
rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ||226||
viṣaghnauṣadhasaṁyuktā rasā yūṣāśca saṁskr̥tāḥ|
avidāhīni cānnāni viṣārtānāṁ bhiṣagjitam||227||
viruddhādhyaśanakrōdhakṣudbhayāyāsamaithunam|
varjayēdviṣamuktō’pi divāsvapnaṁ viśēṣataḥ||228||
kōradūṣaḥ kōdravaḥ| kulakaṁ kāravēllakam; anyē paṭōlabhēdamāhuḥ||224-228||
muhurmuhuḥ śirōnyāsaḥ śōthaḥ srastauṣṭhakarṇātā [75] |
jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṁ hanukampō’ṅgamardanam||229||
rōmāpagamanaṁ glāniraratirvēpathurbhramaḥ|
catuṣpadāṁ bhavatyētaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam||230||
dēvadāru haridrē dvē saralaṁ [76] candanāguru|
rāsnā gōrōcanā’jājī guggulvikṣurasō natam||231||
cūrṇaṁ sasaindhavānantaṁ gōpittamadhusaṁyutam|
catuṣpadānāṁ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||232||
saubhāgyārthaṁ striyaḥ svēdarajōnānāṅgajānmalān|
śatruprayuktāṁśca garān prayacchantyannamiśritān||233||
taiḥ syāt pāṇḍuḥ kr̥śō’lpāgnirgaraścāsyōpajāyatē|
marmapradhamanādhmānaṁ śvayathuṁ hastapādayōḥ||234||
jaṭharaṁ grahaṇīdōṣō yakṣmā gulmaḥ kṣayō jvaraḥ [77] |
ēvaṁvidhasya cānyasya vyādhērliṅgāni darśayēt||235||
svapnē mārjāragōmāyuvyālān sanakulān kapīn|
prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṁśca savanaspatīn||236||
kālaśca gauramātmānaṁ svapnē gauraśca kālakam|
vikarṇanāsikaṁ vā’pi prapaśyēdvihatēndriyaḥ [78] ||237||
tamavēkṣya bhiṣak prājñāḥ pr̥cchēt kiṁ kaiḥ kadā saha|
jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṁ bhiṣak||238||
sūkṣmaṁ tāmrarajastasmai sakṣaudraṁ hr̥dviśōdhanam|
śuddhē hr̥di tataḥ śāṇaṁ hēmacūrṇasya dāpayēt||239||
hēma sarvaviṣāṇyāśu garāṁśca viniyacchati|
na sajjatē hēmapāṅgē viṣaṁ padmadalē’mbuvat||240||
nāgadantītrivr̥ddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ|
sādhitaṁ māhiṣaṁ sarpiḥ sagōmūtrāḍhakaṁ hitam||241||
sarpakīṭaviṣārtānāṁ garārtānāṁ ca śāntayē|242|
annamiśritāniti bhakṣyamiśritān| garaścāsyōpajāyata iti vakṣyamāṇamarmapradhamānādilakṣaṇō vyādhirjāyatē| vihatēndriya iti rōgōpahatēndriyaḥ| pr̥cchēdityādau pr̥cchāyāṁ garāvadhāraṇamēva phalamavagamyatē| avagamyēti garakāraṇamavagamya| sūkṣmamityādau amr̥tatāmracūrṇaṁ māṣamānaṁ yāvaddēyam, amr̥tēnaiva vamanaṁ bhavati| hēmapa iti hēma yaḥ pibatīti sa hēmapaḥ| nāgadantī dantībhēdaḥ| phalaṁ madanaphalaṁ, natu ‘palaiḥ’ iti pāṭhaḥ| ayaṁ yōgō jatukarṇē paṭhyatē- “nāgadantīsnukkṣīraphalairgōmūtrasiddhaṁ māhiṣaṁ ghr̥taṁ pāyayēt” iti||229-241||-
śirīṣatvak trikaṭukaṁ triphalāṁ candanōtpalē||242||
dvē balē sārivāsphōtāsurabhīnimbapāṭalāḥ|
bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān||243||
pāṭhāṅkōlāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān|
viśālāṁ br̥hatīṁ lākṣāṁ kōvidāraṁ śatāvarīm||244||
kaṭabhīdantyapāmārgān pr̥śniparṇīṁ rasāñjanam|
śvētabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān||245||
vidārīṁ madhukāt sāraṁ karañjasya phalatvacau|
rajanyau lōdhramakṣāṁśaṁ piṣṭvā sādhyaṁ ghr̥tāḍhakam||246||
tulyāmbucchāgagōmūtratryāḍhakē tadviṣāpaham|
apasmārakṣayōnmādabhūtagrahagarōdaram||247||
pāṇḍurōgakrimīgulmaplīhōrustambhakāmalāḥ|
hanuskandhagrahādīṁśca pānābhyañjananāvanaiḥ||248||
hanyāt sañjīvayēccāpi vibōdbandhamr̥tānnarān|
nāmnēdamamr̥taṁ sarvaviṣāṇāṁ syāddhr̥tōttamam||249||
ityamr̥taghr̥tam|
śirīṣatvagityādau āsphōtā aparamallikā| surabhī parṇāsabhēdaḥ| bandhujīvaḥ putrajīvakaḥ| aśvakhurakaḥ syandanaḥ; kiṁvā kōkilākṣaḥ||242-249||
bhavanti cātra-
chatrī jharjharapāṇiśca carēdrātrau tathā divā|
tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ||250||
daṣṭamātrō daśēdāśu taṁ sarpaṁ lōṣṭamēva vā|
uparyariṣṭāṁ badhnīyāddaṁśaṁ chindyāddahēttathā||251||
vajraṁ marakataḥ sāraḥ picukō viṣamūṣikā|
karkētanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṁ gajamauktikam||252||
dhāryaṁ garamaṇiryāśca varauṣadhyō viṣāpahāḥ|
khagāśca śārikākrauñcaśikhihaṁsaśukādayaḥ||253||
chatrītyādau chatrī divā, rātrau jharjharapāṇiścarēditi vadanti; anyē tūbhayatrāpyubhayaṁ bruvatē| jharjharakaḥ ‘khurkhuraka’ iti khyātaḥ| chāyāśabdau yathāsaṅkhyaṁ chatrajharjharayōḥ| tābhyāṁ tadātvē vitrastāḥ| daṁśakālē kartavyamāha- daṣṭamātra ityādi| dhāraṇādēva viṣāpahamāha- vajramityādi| sāra iti sarajūviśēṣaṇam(?)| picukō maṇiruttarāpathē prasiddhaḥ| viṣamūṣikā viṣamaṇiḥ| karkētanamaṇiḥ padmarāgaḥ| garamaṇiśabdēna nānāmaṇīnāṁ grahaṇam| varauṣadhya iti tantrāntarōktāḥ akṣīvajātapippalājaruhākāyōṣī (?) prabhr̥tayaḥ; uktaṁ ca- “akṣīvajātasya pippalasya maṇiḥ sarvaviṣāpahaḥ” ityādi||250-253||
tatra ślōkaḥ-
itīdamuktaṁ dvividhasya vistarairbahuprakāraṁ viṣarōgabhēṣajam|
adhītya vijñāya tathā prayōjayan vrajēdviṣāṇāmaviṣahyatāṁ budhaḥ||254||
itīdamityādisaṅgrahaḥ| vrajēdviṣāṇāmaviṣahyatāmiti viṣāṇi taṁ sōḍhuṁ na pārayantīti bhāvaḥ||254||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē
viṣacikitsitaṁ nāma trayōviṁśō’dhyāyaḥ||23||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē viṣacikitsitaṁ nāma trayōviṁśō’dhyāyaḥ||23||
1. ‘viṣaṁ sa tu viṣādanāt’ iti pā.|
2. ‘viṣaśabdaniruktaṁ ghaṭitaṁ’ iti pā.|
3. ‘manuṣyēṣu vakṣyamāṇāṣṭavēgam’ iti pā.|
4. ‘utkr̥ṣṭaśaktikaṁ’ iti pā.|
5. ‘śalabhāḥ’ iti pā.|
6. ‘daṁṣṭriṇō’mī’ iti pā.|
7. ‘mustakādīnāṁ’ iti pā.|
8. ‘paraṁ saṁyōgajaṁ’ iti, ‘garaṁ saṁyōgajaṁ’ iti ca pā.|
9. ‘cirakāritvayōgajanakaṁ’ iti pā.|
10. ‘dāhamapākaṁ’ iti pā.|
11. ‘janayēdbhr̥śam’ iti pā.|
12. gaṅgādharastu ‘jaṅgamaṁ syādūrdhvabhāgamadhōbhāgaṁ tu mūlajam’ iti paṭhati|
13. ‘tasmāddaṁṣṭriviṣaṁ’ iti pā.|
14. ‘daṁṣṭrijam’ iti pā.|
15. ‘…taṅkāḥ’ iti pā.|
16. ‘śūnaḥ’ iti pā.|
17. ‘ādyē vēgē pakṣī bhrāmyati dvitīyavēgē tu’ iti pā.|
18. ‘viṣamāritasya’ iti pā.|
19. ‘anurasāṁścānuvartatē’ iti pā.|
20. ‘hr̥nmōhāruci…’ iti pā.|
21. ‘kaphapittayō…’ iti pā.|
22. ‘tr̥ṭpākajvaraśōṣaklama…’ iti pā.|
23. ‘kaphādhikasya vātapittayōśca darśayati’ iti pā.|
24. ‘yacca dūṣayatē’ iti pā.|
25. ‘svaguṇairna yuktaṁ’ iti pā.|
26. ‘daṇḍākāraḥ śōthaḥ’ iti pā.|
27. ‘…pradhamanāni’ iti pā.|
28. ‘tathā nānyairupakramaiḥ’ iti pā.|
29. ‘…pajcalavaṇacōrakāḥ’ iti pā.|
30. ‘raktaṁ viṣādanaṁ hi’ iti pā.|
31. ‘na bījyaśca lōmaharṣaḥ syāt’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ|
32. ‘…rmajjānaṁ gairikamatha’ iti pā.|
33. ‘dakṣaṁ sapakṣamathavā’ iti pā.|
34. ‘śōthaharaiśchardanaṁ’ iti pā.|
35. ‘surasōgrādvirajanī…’ iti pā.|
36. ‘lēpāñjananasyapānāni’ iti pā.|
37. ‘chāgagavyamāhiṣāvikakaukkuṭābjamāṁsāni ca| dadyāt kākapadōpari mattē viṣēṇaiva ca sahasā’ iti pā.|
38. ‘viḍaṅgaṁ’ iti pā.|
39. ‘bandhūkakarañjabījāni’ iti pā.|
40. ‘br̥hatī’ iti pā.|
41. ‘vaṁśalēkhanaṁ’ iti pā.|
42. ‘gōśca pittēna’ iti pā.|
43. ‘dadrau’ iti, ‘kaṇḍvāṁ’ iti ca pā.|
44. ‘śvētā kaṭabhī karajō’ iti pā.|
45. ‘kālātītō’pi hi’ iti pā.|
46. ‘kārmaṇamantrā bhajanti’ iti|
47. ‘vijayō nāma mē pitā’ iti pā.|
48. ‘hili hili mili mili saṁsr̥ṣṭē rakṣa rakṣa sarvabhēṣajōttamē svāhā’ iti pā.|
49. ‘śuklamañjarī’ iti pā.|
50. ‘tadagramagnau tu’ iti pā.|
51. ‘tīkṣṇākṣamakuṇapagandhiśca’ iti, ‘tīkṣaṇaḥ sarūkṣakuṇapagandhiśca’ iti ca pā.|
52. ‘mukhatālvōṣṭhacimicimā’ iti pā.|
53. ‘viśiraśca kūrca ityatra kūrcaḥ kaṅgatikā, viśirastu dīpadantakaḥ| viśiraḥ śīrṇaśiraḥ ityanyē’ iti pā.|
54. ‘darvīkarā maṇḍalinō rājimantastathaiva ca| sarpā yathākramaṁ’ iti pā.|
55. ‘avagāḍhadaṁṣṭrārpitaḥ’ iti pā.|
56. ‘klībaḥ, srastastvadhōdr̥ṣṭiḥ’ iti pā.|
57. ‘raktaśyāvē’dharōttarē’ iti, ‘raktaśyāvē tathā’parē’ iti ca pā|
58. ‘anēkavarṇāstrayō daṁṣṭrāḥ’ iti pā.|
59. ‘kīṭōtpattimāha’ iti pā.|
60. ‘dagdhākr̥ti bhr̥śaṁ pākaklēdakōthajvarānvitam’ iti pā.|
61. ‘hr̥dghrāṇa…’ iti pā.|
62. ‘vidāhaṁ śvayathuṁ tōdaṁ svēdaṁ tu gr̥hagōdhikā’ iti pā.|
63. ‘prāṇālpamanyathā’ iti pā.|
64. ‘māṁsāvadaraṇaṁ’ iti pā.|
65. ‘yathādōṣaṁ’ iti pā.|
66. ‘mūrdhni dēya…’ iti pā.|
67. ‘pūrvōktō vidhirapi’ iti pā.|
68. ‘maricaṁ’ iti pā.|
69. ‘dadhighr̥tāplutam’ iti pā.|
70. ‘śalabhasyau…’ iti pā.|
71. ‘akṣipīḍakaḥ pīḍayitvā yadrasō’kṣṇi dīyatē sō’vapīḍō’kṣipīḍakaḥ’ iti gaṅgādharaḥ|
72. ‘galagōḍyā viṣaṁ’ iti pā.|
73. ‘kākāṇḍayuktaḥ sarvēṣāṁ’ iti pā.|
74. ‘daṣṭasya’ iti pā.|
75. ‘śuṣkauṣṭhakaṇṭhatā’ iti pā.|
76. ‘surasaṁ’ iti pā.|
77. ‘jaṭharaṁ grahaṇīrōgaṁ yakṣmāṇaṁ viṣamajvaram’ iti pā.|
78. ‘prapaśyēdahatēndriyaḥ’ iti pā.|